Người Việt có cả một kho so sánh lấy từ loài vật: chậm như rùa, khoẻ như voi, nhanh như sóc. Trong số đó, ngang như cua là câu được dùng nhiều nhất mỗi khi người ta hết cách với một ai đó. Chỉ ba chữ, mà ai nghe cũng hình dung ngay ra kiểu người được nói tới.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Con cua có tám chân và hai càng, các khớp chân gập theo chiều ngang nên nó di chuyển bằng cách bò ngang chứ không bước tới trước như phần lớn các loài khác. Ai từng ra đồng bắt cua, hay chỉ cần thả một con cua xuống sân gạch, đều thấy rõ: nó không đi về phía ta đang nhìn, mà xiên ngang sang bên, càng giơ lên thủ thế.
Với mắt người xưa, dáng đi ấy là dáng đi trái. Đường thẳng là đường ngắn nhất, là lối đi bình thường; con cua thì không theo lối bình thường ấy. Thêm vào đó, con cua còn có hai cái càng luôn giương ra, đụng vào là kẹp, khiến người ta gắn nó với sự khó gần, khó bảo.
Chữ ngang trong tiếng Việt vì thế mang nghĩa kép rất thú vị: vừa là ngang theo phương hướng, vừa là ngang theo tính nết — ngang ngược, ngang bướng, ngang phè. Câu thành ngữ đứng được lâu chính nhờ cái trùng nghĩa ấy.
Nghĩa bóng — người xưa muốn nói gì
Nói ai đó ngang như cua là chê người ấy bướng bỉnh đến mức bất chấp lẽ phải. Không phải kiểu bướng của trẻ con giận dỗi, mà là kiểu cố chấp của người đã nghe hết lý lẽ rồi vẫn làm theo ý mình, thậm chí làm ngược lại chỉ để chứng tỏ không ai bảo được mình.
Kiểu người này có mấy nét dễ nhận. Họ ít khi tranh luận bằng lý lẽ, mà thường kết thúc bằng câu tôi cứ thế đấy. Họ coi việc thay đổi ý kiến là thua cuộc, nên càng bị thuyết phục lại càng cố thủ. Và họ thường làm khổ chính mình trước tiên, vì đi ngang thì đường bao giờ cũng xa hơn.
Điều đáng lưu ý là người xưa không đồng nhất sự ngang ngạnh với bản lĩnh. Người có chính kiến vẫn nghe được lý lẽ và sẵn sàng đổi ý khi thấy mình sai; cái họ không đổi là nguyên tắc sống. Còn người ngang thì giữ khư khư một ý muốn nhất thời, và giữ chỉ vì đó là ý của mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ thành ngữ này có từ bao giờ. Đây là lối nói dân gian hình thành từ quan sát đời thường, không gắn với tác giả hay điển tích nào, và cũng không nên dựng thêm một xuất xứ nào cho nó.
Trong lời ăn tiếng nói, câu này có nhiều cách dùng mở rộng: ngang như cua bò, hoặc dùng luôn chữ ngang một mình — ăn nói ngang phè, làm ngang. Người Việt cũng có những cách nói gần nghĩa như cứng đầu cứng cổ, bảo thủ, nhưng không câu nào gợi hình bằng con cua giơ càng bò xiên.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phân biệt cho được giữa kiên định và cố chấp. Câu hỏi để tự kiểm tra rất đơn giản: nếu có người đưa ra một bằng chứng cho thấy mình sai, mình sẽ thấy nhẹ nhõm vì biết thêm điều mới, hay thấy tức vì bị bẻ? Câu trả lời trung thực sẽ cho biết ta đang ở phía nào.
Bài học thứ hai là về cái giá của việc đi ngang. Sự ngang ngạnh hiếm khi làm hại người khác nhiều bằng làm hại chính người ngang: mất cơ hội học hỏi, mất người sẵn lòng góp ý, và mất luôn những mối quan hệ chẳng ai đủ kiên nhẫn để giữ. Đến lúc nào đó, người ta không tranh luận với ta nữa — không phải vì ta đúng, mà vì họ mệt.
Bài học thứ ba dành cho người phải sống hoặc làm việc với một người như vậy. Đối đầu trực diện thường chỉ khiến hai cái càng giương cao hơn. Cách hiệu quả hơn là đưa ra sự việc thay vì đưa ra mệnh lệnh, để họ tự nhìn thấy hậu quả và tự chọn — bởi người ngang thường chỉ đổi khi thấy quyết định là của mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, một người ngang như cua có thể làm cả nhóm chậm lại, nhất là khi người ấy giữ vị trí có tiếng nói. Cách xử lý thực tế là chuyển cuộc tranh luận sang dữ liệu: thay vì cãi nhau ai đúng, hãy thử nhỏ rồi xem kết quả. Con số ít khi gây tự ái, mà lại rất khó cãi.
Trong nhà, cha mẹ gặp đứa con bướng thường phản ứng bằng cách quát to hơn. Nhưng trẻ càng bị dồn thì càng chống. Cho con hai lựa chọn đều chấp nhận được, để con tự quyết, là cách giữ được cả nguyên tắc lẫn sự hợp tác.
Với chính mình, có thể tập một thói quen nhỏ: mỗi khi thấy mình đang bảo vệ một ý kiến rất hăng, dừng lại hỏi xem mình đang bảo vệ điều đúng hay đang bảo vệ cái tôi. Chỉ vài giây ấy thôi cũng đủ để không hoá thành con cua bò ngang giữa đường.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nói phải củ cải cũng nghe — lẽ phải nói đúng cách thì đến vật vô tri cũng xuôi, huống chi người.
- Già néo đứt dây — căng quá thì hỏng, lời nhắc rất hợp với người hay làm tới cùng.
- Đẽo cày giữa đường — thái cực ngược lại: ai nói gì cũng nghe, cuối cùng chẳng ra gì.
- Con giun xéo lắm cũng quằn — nhắc rằng dồn ép người khác quá mức thì ai cũng chống lại.
- Chín người mười ý — nhìn nhận rằng khác ý là chuyện thường tình, cần bàn chứ không cần thắng.
Lời kết
Câu ngang như cua nghe thì vui, nhưng chứa một lời nhắc không nhẹ: giữ vững lập trường là điều tốt, còn giữ khư khư ý mình bất kể đúng sai lại là chuyện khác hẳn. Con cua bò ngang vì trời sinh ra nó thế; con người thì có thể chọn đi thẳng — chỉ cần chịu nghe.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
