Cây bồ hòn mọc nhiều ở làng quê và vùng trung du, quả tròn nhỏ, vỏ nhăn, vị đắng gắt đến mức người xưa lấy nó làm thước đo cho cái đắng. Vậy mà trong tiếng Việt lại có câu ngậm bồ hòn làm ngọt — nói về những người phải nuốt cái đắng ấy vào trong, mà ngoài mặt vẫn phải tỏ ra không sao.
Nghĩa đen: thứ quả đắng nhất trong vườn nhà
Bồ hòn là loại cây thân gỗ, quả chín có màu vàng nâu, vỏ chứa chất tạo bọt nên người xưa hay dùng thay xà phòng để giặt giũ, gội đầu. Chính vì thế mà hầu như nhà nào cũng biết tới nó, và ai đã lỡ nếm thì nhớ đời: vị đắng của bồ hòn không tan nhanh, cứ lưu lại nơi cuống lưỡi rất lâu.
Ngậm một quả bồ hòn trong miệng đã khó chịu, lại còn phải giữ nét mặt như đang ăn thứ gì ngon ngọt thì đúng là một cực hình. Câu thành ngữ dựng lên đúng cái cảnh trái ngược ấy: bên trong đắng ngắt, bên ngoài tươi tỉnh.
Nghĩa bóng: nuốt uất ức vào trong, ngoài mặt vẫn phải cười
Người ta dùng ngậm bồ hòn làm ngọt để nói về cảnh phải chịu đựng thiệt thòi, ấm ức, bất công mà không thể hoặc không dám nói ra. Có thể vì sợ mất việc, vì giữ hoà khí trong nhà, vì thể diện, vì thương người khác hơn thương mình, hoặc đơn giản vì nói ra cũng chẳng ai nghe.
Câu này chở nhiều thương cảm hơn là chê trách. Người đang ngậm bồ hòn hiếm khi là kẻ hèn nhát; phần lớn họ đang cân nhắc giữa cái đắng phải chịu và cái mất mát nếu lên tiếng. Người xưa nhìn thấy điều đó nên đặt câu nói này một cách nhẹ nhàng, không mỉa mai ai.
Tuy nhiên, trong câu cũng có một lời cảnh báo kín. Ngậm mãi thì đắng vẫn hoàn đắng; sự chịu đựng kéo dài quá lâu thường không mất đi mà chỉ đổi hình dạng, có khi thành bệnh, có khi thành một cơn bùng nổ khiến mọi người bất ngờ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ và không gắn với tác giả nào. Nó gắn với một loài cây rất quen thuộc trong đời sống người Việt xưa, khi quả bồ hòn còn là thứ dùng hằng ngày để giặt rửa.
Trong lời nói, người ta còn hay dùng cách nói gọn “đắng như bồ hòn” để tả vị đắng hoặc tả nỗi cay đắng trong lòng, và cách nói “ngậm đắng nuốt cay” gần nghĩa với câu này. Riêng vế “làm ngọt” là chỗ khiến câu thành ngữ có sức nặng riêng: nó nhấn mạnh phần diễn, phần phải giả vờ, chứ không chỉ nói tới việc chịu đựng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy nhận ra khi nào mình đang ngậm bồ hòn. Nhiều người chịu đựng lâu tới mức quen, không còn thấy đó là chuyện bất thường nữa. Chỉ khi gọi đúng tên cảm giác của mình — mình đang ấm ức, mình đang bị đối xử không công bằng — thì mới tính được nên làm gì tiếp.
Bài học thứ hai là chịu đựng nên có thời hạn và có lý do. Nhẫn nhịn để giữ một việc lớn hơn, để qua một giai đoạn khó, để không làm tổn thương người mình thương là điều đáng quý. Nhưng nhẫn nhịn vô hạn, không nhằm tới điều gì, thì chỉ là tự làm khổ mình và vô tình cho phép cái sai kéo dài.
Bài học thứ ba là đừng biến người khác thành kẻ phải ngậm bồ hòn. Trong nhà, trong nhóm bạn hay ở nơi làm việc, nếu ai đó luôn im lặng chịu phần thiệt, rất có thể không phải vì họ dễ tính mà vì họ không thấy an toàn khi nói thật. Người có quyền nói trước nên chủ động hỏi và thật sự lắng nghe.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, câu thành ngữ này ứng với người thường xuyên bị giao thêm phần việc của người khác mà không dám từ chối. Cách gỡ không phải là nổi giận, mà là nói rõ ràng và sớm: liệt kê những việc đang làm, hỏi xem việc mới nên xếp trước hay sau việc cũ. Trình bày bằng dữ kiện thì dễ được chấp nhận hơn là than thở khi đã quá sức chịu đựng.
Trong gia đình, nhiều người vì muốn giữ êm ấm mà nuốt hết mọi khó chịu, đến lúc bùng ra thì đã thành chuyện lớn. Thói quen tốt hơn là nói sớm, nói nhỏ, nói vào lúc bình tĩnh: nói đúng việc vừa xảy ra và cảm giác của mình, không nhắc lại chuyện cũ, không quy kết tính cách người kia.
Với con cái, cha mẹ nên tạo cho con thói quen kể ra những chuyện khó chịu ở lớp, ở nhóm bạn. Một đứa trẻ quen ngậm bồ hòn từ nhỏ sẽ lớn lên với thói chịu đựng âm thầm, và người lớn thường chỉ biết chuyện khi đã muộn. Chỉ cần mỗi ngày hỏi con một câu và nghe hết câu trả lời, không cắt ngang, không phán xét, là đã mở được cánh cửa ấy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ngậm đắng nuốt cay — cùng nói về nỗi khổ phải giữ trong lòng, nhưng không nhấn vào việc phải giả vờ vui.
- Một điều nhịn, chín điều lành — mặt tích cực của sự nhẫn nhịn khi có mục đích rõ ràng.
- Con giun xéo lắm cũng quằn — sự chịu đựng nào cũng có giới hạn của nó.
- Sông sâu còn có kẻ dò, lòng người ai dễ mà đo cho tường — bề ngoài bình thản chưa nói lên điều gì về bên trong.
- Bằng mặt không bằng lòng — cái êm ấm giả tạo khi mọi ấm ức đều bị nén xuống.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — nói thật thì khó nghe, nhưng có sức chữa.
Lời kết
Câu ngậm bồ hòn làm ngọt gọi tên chính xác một nỗi khổ rất phổ biến mà ít ai nói ra. Người xưa không bảo ta phải chịu đựng, cũng không bảo ta phải bùng nổ, chỉ đặt trước mắt ta cái cảnh trái ngược giữa vị đắng trong miệng và nụ cười ngoài mặt, để mỗi người tự hỏi mình đang ngậm quả bồ hòn nào, ngậm vì điều gì, và còn định ngậm tới bao giờ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
