Có những câu ca dao nói năng rất mềm, phải ngẫm mới ra ý. Cũng có câu nói thẳng băng, không vòng vo lấy một chữ. Muốn no thì phải chăm làm thuộc loại thứ hai: nó đặt cái bụng đói và đôi tay lười cạnh nhau, rồi để người nghe tự thấy mối liên hệ giữa hai thứ ấy.
Muốn no thì phải chăm làm
Một hạt thóc vàng, chín hạt mồ hôi
Nghĩa đen: muốn có cái ăn thì phải có người làm ra nó
Câu trên gần như không cần giải thích. No ở đây là no thật, no bụng, chuyện sống còn của một gia đình nông dân chứ không phải một cách nói bóng gió. Trong xã hội mà cái ăn phải tự làm ra chứ không mua được bằng đồng lương tháng, người siêng thì đủ, người lười thì thiếu, không có đường nào khác.
Câu dưới mới là chỗ đáng dừng lại. Hạt thóc vàng là hạt thóc chín, phơi khô, mẩy và óng lên dưới nắng — thứ nằm trong bồ, đổi ra được gạo, ra được tiền, ra được cái áo cho con. Nó là thành phẩm cuối cùng của cả một vụ. Còn chín hạt mồ hôi thì có thật theo nghĩa đen: người gặt lúa giữa trưa tháng năm, mồ hôi túa ra thành từng giọt trên trán, trên lưng áo, rơi xuống chính thửa ruộng ấy. Không có hình ảnh nào phải tưởng tượng ở đây cả.
Nghĩa bóng: chín hạt mồ hôi đổi lấy một hạt thóc
Cái tài của câu ca dao nằm ở chỗ nó gọi cả hai thứ bằng một chữ: hạt. Mồ hôi vốn là chất lỏng, chảy ra chứ không đếm được, vậy mà ở đây nó được đóng thành hạt hệt như thóc. Hai thứ được xếp cùng một đơn vị thì mới đem ra đổi cho nhau được. Câu ca dao dựng lên một tỷ giá: chín hạt mồ hôi ăn một hạt thóc. Người nghe lập tức hình dung ra một cuộc trao đổi rất cụ thể, trong đó thứ người nông dân bỏ ra là chính thân thể mình.
Cần nói rõ về hai con số. Một và chín ở đây là số ước lệ, không phải con số đếm được. Chẳng ai ra ruộng đếm xem mỗi hạt thóc tốn mấy giọt mồ hôi. Trong tiếng Việt, chín thường được dùng để chỉ số nhiều đã tới mức gần như tột cùng — ta vẫn nói một điều nhịn chín điều lành, chín người mười ý, nói chín thì nên làm mười. Đặt một bên cạnh chín là đặt cái nhỏ nhất bên cạnh cái nhiều nhất, để khoảng cách giữa hai đầu tự nói lên sự chênh lệch: thành quả thì bé, cái giá phải trả thì lớn gấp bội.
Từ đó câu ca dao rẽ sang một ý sâu hơn lời khuyên chăm chỉ. Nó không chỉ giục người ta làm, nó còn dạy cách nhìn vào một vật đã thành hình. Nhìn hạt thóc mà chỉ thấy hạt thóc thì mới thấy được một phần mười. Phải thấy cả chín phần kia — phần đã bốc hơi đi, không còn dấu vết trong sản phẩm cuối cùng. Người biết nhìn như vậy sẽ khó lòng phí phạm, và cũng khó lòng coi thường công của người khác.
Câu ca dao này từ đâu mà có
Đây là ca dao dân gian, không có tác giả, không xác định được thời điểm và nơi ra đời. Không nên gán nó cho ai, cũng không nên dựng thêm câu chuyện nào quanh nó. Điều có thể nói là nó sinh ra từ đời sống của người trồng lúa, nơi hạt thóc là thước đo của mọi thứ.
Trong dân gian, ý này còn được nói bằng nhiều cách khác nhau, và câu thứ hai thường được nhắc lại nhiều hơn câu thứ nhất, có khi tách ra đứng riêng như một thành ngữ. Chữ nghĩa cũng xê dịch đôi chỗ tuỳ người kể, vì đây là thứ truyền bằng miệng chứ không chép từ một bản gốc nào. Đáng chú ý là ca dao Việt có nhiều câu cùng một mạch: gần gũi nhất là hai dòng quen thuộc Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần, cũng lấy một hạt cơm ra đối với công sức muôn phần. Điều đó cho thấy đây không phải một câu lẻ loi mà là một cách nghĩ chung, được diễn đạt lại nhiều lần bằng nhiều lời khác nhau.
Ba điều người xưa gửi lại
Thứ nhất, không có ăn mà không làm. Câu ca dao đặt điều kiện rất rành mạch: muốn no thì phải chăm. Nó không hứa hẹn rằng chăm làm là chắc chắn giàu, chỉ nói rằng lười thì chắc chắn đói. Đó là kiểu nói tỉnh táo của người từng trải, không tô hồng cũng không doạ dẫm.
Thứ hai, thành quả bao giờ cũng nhẹ hơn công sức tạo ra nó. Một hạt thóc cầm trên tay nhẹ tênh, chẳng ai thấy nặng. Sự chênh lệch ấy chính là lý do người ta hay đánh giá thấp việc mình chưa từng làm. Ai chưa cấy lúa sẽ tưởng cấy lúa là dễ, cũng như ai chưa nuôi con sẽ tưởng nuôi con chẳng có gì.
Thứ ba, biết cái giá thì mới biết quý. Đây là chỗ câu ca dao đi xa nhất. Cùng một bát cơm, người biết nó được làm ra thế nào sẽ ăn khác với người không biết. Không phải vì họ đạo đức hơn, mà vì trong mắt họ bát cơm ấy có thêm chiều sâu: nó chứa cả những buổi trưa ngoài đồng mà họ đã hình dung ra được.
Câu ca dao ấy dùng được gì cho hôm nay
Phần lớn chúng ta không còn làm ra hạt thóc mình ăn. Nhưng đổi tên các thành phần trong câu thì nó vẫn chạy. Hạt thóc vàng bây giờ là bản hợp đồng ký được, là phần mềm chạy trơn tru, là tấm bằng, là căn nhà trả xong nợ. Chín hạt mồ hôi là những tháng ngày không ai nhìn thấy: các bản nháp bị bỏ, những cuộc gọi bị từ chối, những đêm sửa lại từ đầu.
Điều này giải thích vì sao nhìn người thành công ta hay thấy nhẹ nhàng. Ta chỉ được xem hạt thóc, còn chín hạt mồ hôi thì không ai trưng ra. Nhớ điều đó, người ta bớt đi hai thói xấu cùng lúc: bớt ganh tị với thành quả của người khác, và bớt nản khi phần mình đang làm chưa ra hình hài gì.
Trong chuyện nuôi dạy con, câu ca dao gợi một cách làm rất cụ thể. Thay vì giảng đạo lý tiết kiệm, hãy để trẻ tự làm ra một thứ gì đó nhỏ thôi: tự gấp quần áo, tự nấu một bữa, tự để dành tiền mua món đồ mình thích. Đứa trẻ từng đổ mồ hôi cho một món đồ sẽ giữ nó khác hẳn đứa trẻ được cho không. Ở chỗ làm cũng vậy: người quản lý từng ngồi làm việc của nhân viên sẽ hiếm khi buông một câu chê dễ dãi, vì họ biết chín phần kia nằm ở đâu.
Còn một cách vận dụng nữa, lặng lẽ hơn: giữ thói quen cảm ơn những người làm ra thứ mình đang dùng. Người trồng rau, người giao hàng, người dọn đường lúc năm giờ sáng — thành quả của họ đến tay ta gọn gàng đến mức ta quên mất phần mồ hôi đứng sau nó.
Những câu tục ngữ, ca dao nói cùng một điều
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — tay có làm thì miệng mới có cái nhai, buông tay xuống thì đói.
- Có làm thì mới có ăn, không dưng ai dễ đem phần đến cho — nói thẳng rằng chẳng ai cho không ai cái gì.
- Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần — nhắc người ăn cơm nhớ tới nỗi vất vả làm ra hạt gạo.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — kiên trì đủ lâu thì việc khó mấy cũng thành.
- Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày — chê thói lười nhác và ăn chơi, không thể khá lên được.
- Năng nhặt chặt bị — chịu khó góp từng chút một thì rồi cũng đầy.
Lời kết
Hai dòng ngắn, không một chữ hoa mỹ, vậy mà đủ dựng lên cả một cách sống. Muốn no thì phải chăm làm nhắc rằng miếng ăn phải đổi bằng công, còn hình ảnh chín hạt mồ hôi đứng sau một hạt thóc thì dạy ta nhìn cho hết cái giá của mọi thành quả — của mình và của người khác. Hiểu được điều đó, người ta vừa chịu khó hơn, vừa tử tế hơn.
