Khi muốn nói rằng một thứ gì đó phong phú đến mức không kể hết, người Việt thường buông một câu gọn lỏn: muôn hình muôn vẻ. Câu thành ngữ này nghe qua tưởng chỉ là lời tả cho đẹp, nhưng nếu đọc kỹ từng chữ sẽ thấy cả một cách nhìn đời khá rộng lượng của người xưa.
Nghĩa đen: chữ muôn nặng đến đâu
Muôn là lối nói cổ chỉ số mười nghìn, tương ứng với chữ vạn trong tiếng Hán Việt. Trong lời ăn tiếng nói dân gian, muôn hiếm khi được dùng để đếm chính xác. Nó là con số ước lệ chỉ mức nhiều nhất mà người bình dân hình dung được, tương tự cách dùng chữ trăm, chữ nghìn trong nhiều thành ngữ khác.
Hình là hình dáng, dáng ngoài trông thấy được: to nhỏ, cao thấp, tròn vuông. Vẻ thì tinh tế hơn, chỉ dáng điệu, sắc thái, cái thần toát ra chứ không hẳn là đường nét đo được. Một chiếc lá và một chiếc lá khác có thể cùng hình mà khác vẻ.
Chữ muôn được lặp lại hai lần, đặt trước cả hình lẫn vẻ. Phép điệp ấy làm câu nói vang lên như một nhịp trống, đồng thời khẳng định rằng sự khác nhau không chỉ nằm ở bề ngoài mà còn nằm ở phần khó gọi tên.
Nghĩa bóng: khác nhau là lẽ thường
Nói muôn hình muôn vẻ là nói về sự đa dạng đến mức không thể quy về một khuôn. Câu này thường dùng để tả thiên nhiên, tả cuộc sống, tả tính cách con người, tả cách người ta xoay xở với hoàn cảnh.
Khác với nhiều thành ngữ mang sẵn lời khen chê, câu này gần như trung tính. Nó không bảo cái nào hay cái nào dở, chỉ ghi nhận một sự thật: đời có nhiều kiểu, và các kiểu ấy đều tồn tại song song. Chính sự trung tính ấy khiến câu mang một thái độ dễ chịu — thừa nhận cái khác mình mà không vội xếp loại.
Ở một số ngữ cảnh, câu còn hàm ý cảnh báo nhẹ: đã muôn hình muôn vẻ thì đừng hòng có một công thức chung cho tất cả. Ai đi tìm một cách làm duy nhất đúng cho mọi trường hợp thường sẽ thất vọng.
Nguồn gốc và các dị bản
Không có tài liệu nào cho biết câu này xuất hiện lúc nào hay từ đâu, và cũng không nên gán cho một tác giả nào. Đây là lối nói dân gian được dựng theo khuôn điệp ngữ rất quen thuộc trong tiếng Việt: một chữ chỉ số lượng đặt trước hai danh từ gần nghĩa.
Dị bản phổ biến nhất là muôn màu muôn vẻ, thay chữ hình bằng chữ màu, nghiêng về sắc màu và không khí hơn là hình khối. Bên cạnh đó còn có cách nói Hán Việt muôn hình vạn trạng, trong đó trạng nghĩa là hình trạng, dáng vẻ. Ba cách nói này gần như thay thế được cho nhau, chỉ khác chút sắc thái: bản Hán Việt trang trọng hơn, hai bản thuần Việt thì mềm và đời thường hơn.
Cùng khuôn cấu tạo, tiếng Việt còn có muôn người như một, muôn đời, muôn phương. Chữ muôn ngày nay ít dùng trong lời nói thường, chủ yếu sống lại trong các thành ngữ như thế này.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là bớt áp một khuôn lên tất cả. Trong nhà có hai đứa con thì tính nết đã khác nhau; trong một lớp có bốn mươi học trò thì cách học khác nhau bốn mươi kiểu. Cha mẹ, thầy cô nào cũng mong tìm được một phương pháp áp dụng cho mọi trường hợp, nhưng cuộc sống vốn muôn hình muôn vẻ nên phương pháp ấy không tồn tại. Cái tồn tại là sự quan sát và điều chỉnh theo từng người.
Bài học thứ hai là đừng vội chê cái khác mình là sai. Rất nhiều mâu thuẫn trong đời sống bắt đầu từ chỗ ta lấy thói quen của mình làm chuẩn mực chung. Người miền này ăn mặn hơn người miền kia, nhà này giữ lệ khác nhà nọ, thế hệ trước làm khác thế hệ sau. Khác chưa chắc đã sai, và nhận ra điều đó giúp ta sống nhẹ hơn rất nhiều.
Bài học thứ ba là biết đứng vững giữa cái muôn vẻ ấy. Chấp nhận đa dạng không có nghĩa là ai nói gì cũng nghe, gió chiều nào che chiều ấy. Người xưa vừa nói muôn hình muôn vẻ, vừa dặn phải có chính kiến. Hai điều đó không mâu thuẫn: rộng lòng với người, nhưng rõ ràng với mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần của câu thành ngữ này thể hiện ở chỗ biết chọn cách phù hợp thay vì bê nguyên hình mẫu của người khác. Một cửa hàng nhỏ ở phố huyện không thể chạy theo cách làm của chuỗi lớn ở thành phố, dù cả hai cùng bán một mặt hàng. Học người khác là để hiểu nguyên tắc, không phải để sao chép nguyên xi.
Trong nuôi dạy con, câu này nhắc cha mẹ đừng lấy một đứa trẻ làm thước đo cho đứa trẻ khác. Có đứa nhớ nhanh, có đứa hiểu chậm mà sâu; có đứa hoạt bát, có đứa lặng lẽ nhưng bền bỉ. Việc của người lớn là tìm cho ra thế mạnh riêng, chứ không phải kéo tất cả về một dáng.
Trong ứng xử hằng ngày, nhất là khi làm việc với người từ nhiều vùng miền, câu này giúp ta bình tĩnh trước những khác biệt nhỏ về giọng nói, thói quen, cách xưng hô. Thay vì khó chịu, hãy coi đó là phần thú vị của việc sống chung. Đời sống mà chỉ có một hình một vẻ thì e rằng còn đáng lo hơn nhiều.
Những câu cùng chủ đề
- Muôn màu muôn vẻ — dị bản gần nhất, nghiêng về sắc màu và không khí.
- Muôn hình vạn trạng — cách nói Hán Việt cùng nghĩa, trang trọng hơn.
- Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh — nhắc rằng hoàn cảnh mỗi nhà một khác, chớ vội so đo.
- Chín người mười ý — sự đa dạng biểu hiện thành nhiều quan điểm khác nhau.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một tục lệ riêng, cần tôn trọng.
- Muôn người như một — đứng ở phía ngược lại, chỉ sự đồng lòng tuyệt đối.
Lời kết
Bốn chữ muôn hình muôn vẻ không dạy ta một điều gì cụ thể, mà mở ra một cách nhìn. Người xưa nhìn quanh, thấy cây cỏ khác nhau, người khác nhau, cảnh ngộ khác nhau, rồi gói tất cả vào một câu ngắn không kèm lời phán xét. Học được cái nhìn ấy, ta sẽ bớt bực bội trước những gì không giống mình, và cũng bớt hoang mang khi thấy con đường của mình chẳng giống con đường ai.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
