Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam có những câu nghe qua tưởng là khen mà thực chất là chê. Mượn gió bẻ măng là một câu như vậy: bề ngoài nó vẽ ra hình ảnh một người nhanh nhạy, biết chọn đúng thời điểm, nhưng điều người xưa muốn nói tới lại là thói lợi dụng hoàn cảnh, mượn thế bên ngoài để làm việc khuất tất. Nhận ra sắc thái phê phán ấy, ta mới thấy hết cái sắc sảo trong cách người Việt răn nhau bằng hình ảnh.
Nghĩa đen: mượn tiếng gió để bẻ trộm măng
Măng là mầm non của cây tre, cây nứa, nhú lên từ gốc bụi, non và giòn, từ lâu đã là món ăn quen thuộc của người Việt. Nhưng bụi tre lại là chỗ rậm rạp, gai góc, thân chen chúc, lá khô phủ dày dưới gốc. Muốn bẻ được một búp măng, người ta phải len vào giữa bụi, khua động cành lá, và tiếng măng gãy răng rắc nghe rất rõ trong cái tĩnh lặng của làng quê. Măng lại thường mọc trong vườn nhà, trong lũy tre của xóm, nghĩa là có chủ hẳn hoi.
Hai chữ mượn gió nói lên toàn bộ mẹo vặt nằm trong câu tục ngữ. Khi trời nổi gió lớn, cả bụi tre nghiêng ngả, lá cọ vào nhau xào xạc, thân tre cọt kẹt. Giữa mớ âm thanh hỗn độn ấy, tiếng bẻ măng chìm đi, bóng người luồn lách cũng lẫn vào bóng lá đang lay. Kẻ bẻ trộm không cần khỏe hơn, cũng chẳng cần liều hơn, chỉ cần chờ đúng lúc gió lên.
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua nhưng lại là chìa khóa của cả câu: cơn gió không thuộc về người bẻ măng. Nó là thứ có sẵn, tự nhiên mà đến, người kia chỉ đứng chờ rồi hưởng. Búp măng cũng không phải của anh ta. Cả điều kiện lẫn thành quả đều đi mượn, phần duy nhất anh ta bỏ ra là sự rình rập.
Nghĩa bóng: chờ lúc rối ren để kiếm phần
Từ hình ảnh rất cụ thể đó, người xưa khái quát thành một kiểu người: kẻ biết chờ lúc rối ren, lúc người khác sơ hở hay đang gặp khó, để ra tay lấy phần lợi cho mình. Gió ở đây có thể là một biến cố, một cuộc tranh chấp, một giai đoạn lộn xộn mà ai cũng đang bận đối phó. Còn măng là cái lợi mà kẻ đó nhắm tới nhưng vốn không thuộc về mình.
Câu tục ngữ còn một tầng nghĩa nữa cũng rất phổ biến: mượn thế, mượn danh, mượn uy của người khác để làm điều mình muốn. Kẻ mượn gió bẻ măng thường không đủ sức tự làm, nên tìm cách dựa vào tiếng nói của người có quyền, dựa vào một chủ trương đang được ủng hộ, một lý do nghe rất chính đáng, rồi nhân danh cái đó mà giải quyết việc riêng. Bề ngoài mọi thứ có vẻ hợp lẽ, chỉ có động cơ thật là giấu kín.
Vì thế sắc thái của câu là phê phán, không phải ngợi khen. Người xưa không tán thưởng sự nhanh trí ấy, mà chỉ mặt một lối khôn thiếu ngay thẳng: thành quả có được không đến từ công sức, mà đến từ việc khai thác hoàn cảnh, khai thác cả lòng tin của người xung quanh. Dùng câu này để tự nhận mình biết chớp thời cơ là hiểu ngược ý người xưa.
Nguồn gốc và các dị bản
Cũng như phần lớn tục ngữ dân gian, không ai biết câu này ra đời từ bao giờ và do ai đặt ra. Nó được truyền miệng qua nhiều đời, không gắn với một tác giả hay một mốc thời gian nào có thể kiểm chứng, nên mọi lời khẳng định về xuất xứ cụ thể đều chỉ là suy đoán. Điều duy nhất nói được chắc chắn là hình ảnh trong câu gắn bó với đời sống làng quê, nơi lũy tre bao quanh xóm, măng vừa là thức ăn vừa là thứ dễ bị hái trộm.
Về dị bản, câu này thường được giữ nguyên chữ chứ ít khi biến đổi. Điều thú vị hơn là nó nằm trong cả một chùm thành ngữ, tục ngữ cùng hướng nghĩa, cho thấy người Việt xưa quan sát rất kỹ kiểu hành xử này và đặt cho nó nhiều tên gọi khác nhau tùy sắc độ nặng nhẹ.
Bài học rút ra
Cái lợi lấy từ sơ hở của người khác không bền
Búp măng bẻ trộm được lúc gió to thì ăn cũng chỉ một bữa, mà bụi tre thì vẫn còn đó, chủ vườn vẫn còn đó. Gió sẽ ngừng, và khi mọi thứ lặng lại, dấu vết vẫn nằm nguyên trên gốc măng gãy. Những cái lợi giành được nhờ lúc người khác lơ là thường nhỏ, một lần, và luôn kèm rủi ro bị lật tẩy về sau.
Thời cơ không có lỗi, cách dùng thời cơ mới có lỗi
Biết nhìn ra thời điểm thuận lợi là một năng lực đáng quý. Người nông dân chờ đúng con nước để gieo mạ, người buôn bán chọn đúng mùa để nhập hàng, đó đều là chớp thời cơ mà không ai chê trách. Ranh giới nằm ở chỗ: anh dùng thời cơ để làm tốt phần việc của mình, hay dùng nó để lấy phần của người khác. Cùng một cơn gió, người trung thực dựng buồm, kẻ gian bẻ măng.
Người ngay thẳng vẫn cần biết đề phòng
Câu tục ngữ không chỉ nhắc người ta đừng làm điều xấu, mà còn ngầm cảnh báo rằng luôn có người chờ đúng lúc ta bận rộn, mệt mỏi, mất cảnh giác. Lúc gia đình có chuyện, lúc cơ quan thay đổi nhân sự, lúc thị trường biến động, đó chính là những cơn gió. Giữ cho việc của mình rõ ràng, giấy tờ minh bạch, ranh giới sòng phẳng là cách tự bảo vệ tốt nhất.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, kiểu mượn gió bẻ măng dễ thấy nhất là khi một dự án đang rối, người trực tiếp làm thì im lặng gánh việc, còn có người nhanh chân đứng ra báo cáo, nhận phần công lớn nhất về mình. Hoặc khi một đồng nghiệp bị đánh giá kém, có người nhân dịp đó đẩy thêm vài lời nhận xét để dọn chỗ cho mình. Cách phòng thân đơn giản mà hiệu quả là ghi lại công việc bằng văn bản, trao đổi qua kênh chung để phần đóng góp của ai người nấy rõ.
Trong buôn bán, đó là chuyện đẩy giá lên thật cao mỗi khi hàng khan hiếm, hay tung tin thất thiệt về đối thủ đúng lúc họ đang gặp sự cố. Khách hàng có thể mua một lần vì không còn lựa chọn, nhưng họ nhớ rất lâu, và uy tín mất đi thì khó mua lại bằng bất cứ khoản lãi nào.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể dùng chính câu tục ngữ này để dạy trẻ phân biệt hai chuyện: nhanh nhẹn nắm cơ hội là tốt, còn lợi dụng lúc bạn không để ý mà lấy đồ, hay mượn tên thầy cô để dọa bạn, thì không phải là khôn. Trẻ con học sắc thái đúng sai từ những tình huống nhỏ như thế, và cách phân biệt ấy theo chúng đi rất xa.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đục nước béo cò — nước đục thì cò dễ bắt cá, chỉ kẻ hưởng lợi nhờ tình thế rối ren của người khác.
- Cháy nhà hôi của — nặng hơn một bậc, nói thẳng việc trục lợi ngay trên tai họa của người bên cạnh.
- Té nước theo mưa — mưa đã sẵn, chỉ việc hắt thêm cho to chuyện rồi kiếm phần, rất gần với ý mượn gió.
- Cáo mượn oai hùm — mượn thanh thế kẻ mạnh để dọa người, đúng với tầng nghĩa mượn thế của câu tục ngữ.
- Gió chiều nào che chiều ấy — chê người đổi thế đứng liên tục theo cái lợi trước mắt, không có chính kiến.
- Ăn ốc nói mò — dù khác hướng, câu này cũng thuộc nhóm phê phán lối sống thiếu ngay thẳng, nói và làm không dựa trên sự thật.
Lời kết
Mượn gió bẻ măng gói cả một bài học đạo đức vào sáu chữ mộc mạc. Người xưa không cấm ai tận dụng thời cơ, họ chỉ phân định rạch ròi giữa cái khôn ngay thẳng và cái khôn lỏi. Gió thì ai cũng có phần, nhưng măng thì chỉ có phần của người trồng tre. Giữ được ranh giới đó, ta vừa không thành kẻ bẻ măng trộm, vừa đủ tỉnh táo để không làm bụi tre cho người khác chờ gió.
