Người miền Tây mời khách ít khi rào đón. Câu ca dao “Muốn ăn bông súng mắm kho, thì vô Đồng Tháp ăn no đã thèm” là ví dụ rõ nhất: nói toạc ra món ăn, chỉ thẳng địa chỉ, rồi hứa luôn là ăn tới no, tới đã. Không có chữ nào bóng bẩy, vậy mà nghe xong người ta muốn đi thật.
Nghĩa đen: nồi mắm kho và rổ bông súng
Câu ca dao nhắc tới một cặp món ăn đi liền nhau trong bữa cơm miền Tây.
- Mắm kho — nồi mắm được nấu rã ra, lọc lấy nước, nêm nếm rồi kho chung với cá, có khi thêm thịt, thêm cà tím, sả ớt. Nồi mắm kho dậy mùi rất mạnh, mặn đậm, ăn với cơm nóng thì tốn cơm vô kể.
- Bông súng — cọng của cây súng mọc dưới đồng nước. Người ta hái cọng, tước vỏ, bẻ khúc, ăn sống chấm mắm kho. Cọng bông súng giòn, xốp, vị nhạt và mát, đúng thứ cần để cân lại cái mặn gắt của nồi mắm.
Ghép hai thứ ấy lại thành một cặp rất hợp: một bên mặn đậm, một bên thanh mát; một bên nấu trên bếp, một bên vừa hái dưới đồng lên. Đây là kiểu ăn tận dụng thứ sẵn có quanh nhà, không phải đi chợ, không tốn tiền.
Vế sau chỉ thẳng nơi chốn: “thì vô Đồng Tháp”. Đồng Tháp là vùng đồng nước, mùa nước nổi thì bông súng, cá đồng, rau đồng nhiều vô kể. Ba chữ “ăn no đã thèm” khép lại bằng một lời bảo đảm rất thật thà: không phải nếm cho biết, mà ăn cho đã.
Nghĩa bóng: cái hào sảng của người phương Nam
Câu ca dao không chỉ nói chuyện ăn. Nó vẽ ra tính cách của cả một vùng đất. Người mời không khoe món sang, chỉ khoe món quê. Nhưng cái cách khoe thì rất tự tin: cứ vô đi, có sẵn, ăn thoải mái.
Ẩn trong đó là niềm tự hào về sự trù phú. Đất có nước, nước có cá, đồng có rau — người ở đó không lo thiếu, nên mời khách cũng rộng rãi. Câu “ăn no đã thèm” chính là cách nói của người biết mình có đủ để cho.
Ở lớp nghĩa sâu hơn, đây còn là một quan niệm về cái ngon. Ngon không phải là hiếm và đắt. Ngon là đúng vị, đúng mùa, ăn đúng chỗ. Cọng bông súng hái ở đồng nào thì ngon ở đồng đó; đem đi xa, để lâu là mất hết cái giòn mát. Người xưa hiểu điều ấy nên mới bảo phải “vô Đồng Tháp” chứ không bảo mua về.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian miền Nam, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, không nên gán cho tác giả nào. Câu được truyền miệng nên có nhiều bản đọc nhích nhau đôi chữ, thường là ở vế sau, chỗ nói về mức độ “ăn no”, “ăn đã”.
Kho ca dao Nam Bộ còn nhiều câu cùng một khuôn “muốn ăn… thì vô/thì về…”. Đó là lối mời gọi quen thuộc, ai cũng dùng được: chỉ cần thay tên món và tên đất là thành câu ca của quê mình. Điều đó cho thấy đây là một công thức dân gian chứ không phải sáng tác riêng lẻ của một người.
Bài học rút ra
Thứ nhất, mời người khác thì nên mời bằng thứ mình có thật. Người trong câu ca dao không hứa hẹn cao xa, chỉ hứa đúng thứ nhà mình sẵn. Lời mời như vậy giữ được chữ tín, vì khách tới sẽ thấy đúng như lời.
Thứ hai, biết quý cái sẵn có quanh mình. Bông súng mọc hoang, mắm là món để dành. Cả hai đều rẻ, đều quen, đến mức người ở đó dễ coi thường. Vậy mà chính hai thứ ấy làm nên tiếng thơm của vùng đất. Nhiều khi thứ đáng giá nhất lại là thứ ta thấy hằng ngày nên quên mất giá trị.
Thứ ba, cái ngon gắn với đúng chỗ, đúng lúc. Đây là lời nhắc về sự vừa vặn: món ăn hợp với mùa, hợp với đất, hợp với người cùng ăn. Cố đem một thứ ra khỏi bối cảnh của nó thì thường mất hay.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người làm du lịch hoặc bán đặc sản, câu “Muốn ăn bông súng mắm kho” gợi ý một cách giới thiệu rất hiệu quả: đừng kể lể chung chung, hãy nêu đúng một món và mời người ta tới tận nơi. Trải nghiệm tại chỗ luôn có sức thuyết phục hơn lời quảng cáo.
Với người nấu ăn trong nhà, đây là lời nhắc nên nấu theo mùa và theo thứ sẵn có. Rau mùa nào ngon mùa đó, cá mùa nào rẻ mùa đó. Nấu theo mùa vừa tiết kiệm vừa ngon hơn hẳn việc cố tìm nguyên liệu trái vụ.
Với cách ứng xử, câu ca dao dạy sự chân thành khi tiếp khách. Nhà có gì dọn nấy, nhưng dọn hết lòng, mời hết ý. Khách nhớ nhất là thái độ của chủ nhà, chứ không phải giá tiền của mâm cơm.
Và với người trẻ đang tìm chỗ đứng, ý “ăn no đã thèm” cũng có thể hiểu là: hãy làm cho tới, đừng làm nửa vời. Việc gì đã nhận thì làm cho ra tấm ra món, giống như đã mời thì mời cho đã.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh, nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm” — cũng nói về sự trù phú của vùng đồng nước.
- “Cần Thơ gạo trắng nước trong, ai đi đến đó lòng không muốn về” — một lời mời khác của đất phương Nam, cũng lấy sản vật làm điểm tựa.
- “Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, về sông ăn cá về đồng ăn cua” — nếp sống thuận theo thứ đất đai sẵn có.
- “Ai về nhắn với nậu nguồn, mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên” — sản vật mỗi vùng một khác, đổi cho nhau mới đủ đầy.
- “Liệu cơm gắp mắm” — biết dựa vào thứ mình có mà tính, đúng tinh thần của bữa cơm trong câu ca dao.
Lời kết
Một nồi mắm kho, một rổ bông súng, thêm lời mời không màu mè — bấy nhiêu đủ làm nên một câu ca dao sống lâu. “Muốn ăn bông súng mắm kho, thì vô Đồng Tháp ăn no đã thèm” vừa khoe cái trù phú của đồng nước, vừa cho thấy cách người phương Nam đối đãi với khách: thật thà, rộng rãi và không giữ lại phần hơn cho mình.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
