Có những niềm vui đến từ từ, tính trước được. Lại có những niềm vui ập đến bất ngờ, khiến người ta sững người một nhịp rồi mới reo lên. Người Việt gọi trạng thái thứ hai ấy bằng một hình ảnh gọn và sáng: mừng như bắt được vàng. Câu nói đã cũ nhưng cảm giác nó tả thì không bao giờ cũ.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Chữ đắt nhất trong câu này là chữ bắt được. Người xưa không nói "mừng như có vàng", cũng không nói "mừng như mua được vàng". Bắt được nghĩa là nhặt được, gặp được một cách tình cờ, không mất công đổi chác, không nằm trong dự tính.
Vàng thì khỏi phải bàn. Trong đời sống người Việt xưa, vàng là thứ của cải quý nhất mà một gia đình thường dân có thể hình dung. Nó nhỏ gọn, giữ được giá qua thời loạn, là của để dành phòng thân, là thứ đem ra lo cho việc lớn như cưới xin, tang ma, chuộc ruộng. Với phần đông người dân, cả đời cũng chỉ dành dụm được vài chỉ.
Ghép hai yếu tố ấy lại, ta có một tình huống gần như không thể xảy ra: tự dưng nhặt được thứ quý nhất. Chính vì hiếm tới mức ấy nên nó mới được chọn làm thước đo cho niềm vui cao nhất. Thành ngữ so sánh của tiếng Việt thường vận hành đúng theo lối này: lấy một cực đoan ai cũng hình dung được để đo một cảm xúc khó tả.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nói ai đó mừng như bắt được vàng là nói tới một niềm vui hội đủ ba nét. Thứ nhất, nó lớn. Thứ hai, nó bất ngờ, không chuẩn bị trước. Thứ ba, nó thường gắn với chuyện người ta đang mong mỏi hoặc đang lo lắng, nên khi tin tốt đến thì cảm giác nhẹ nhõm và sung sướng dồn lại làm một.
Đáng chú ý là câu này hầu như không dùng cho chuyện tiền bạc thật. Người ta nói mừng như bắt được vàng khi tìm lại được vật kỷ niệm đã mất, khi gặp lại người thân sau nhiều năm bặt tin, khi nghe bác sĩ báo kết quả không có gì đáng ngại, khi đứa con đi xa gọi về. Nghĩa là hình ảnh vàng chỉ còn giữ vai trò một đơn vị đo, còn thứ được đo thì thường quý theo kiểu khác hẳn.
Ở một số ngữ cảnh, câu này còn phảng phất chút hóm hỉnh. Khi ai đó mừng rối rít vì một chuyện nhỏ, người xung quanh nói vui "làm gì mà mừng như bắt được vàng thế". Lúc ấy câu nói vừa trêu vừa thương, không hề có ý chê bai.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ và cũng không có căn cứ nào để gán nó cho một nguồn cụ thể. Đây là lời ăn tiếng nói dân gian, hình thành từ chính cách người Việt định giá của cải.
Trong kho thành ngữ, câu này có vài họ hàng gần. Người ta cũng nói mừng như mở cờ trong bụng, tả niềm vui giấu bên trong mà mặt mày cứ tươi rói. Có nơi nói mừng rơn, mừng quýnh để tả niềm vui làm người ta luống cuống. Về mặt hình ảnh vàng, tiếng Việt còn nhiều câu khác dùng vàng làm chuẩn quý, chẳng hạn im lặng là vàng, hay thì giờ là vàng bạc. Điều đó cho thấy vàng trong tiếng Việt từ lâu đã vượt khỏi nghĩa kim loại, trở thành một cách nói tắt cho "quý nhất".
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về giá trị tương đối của niềm vui. Cùng một tin, người này dửng dưng, người kia mừng như bắt được vàng. Khác nhau ở chỗ người ta đã chờ nó lâu tới đâu và đã lo tới mức nào. Hiểu điều này thì ta bớt vô tâm trước niềm vui của người khác, và cũng bớt so đo xem chuyện ấy có đáng mừng đến thế không.
Bài học thứ hai nằm ở chữ bắt được. Cái gì đến bất ngờ thì cũng dễ đi bất ngờ. Người xưa quý vàng nhưng chưa bao giờ dạy trông chờ vào vàng nhặt được. Niềm vui từ may mắn là thứ để tận hưởng, không phải thứ để dựa vào mà tính chuyện lâu dài.
Bài học thứ ba kín đáo hơn: câu thành ngữ này gián tiếp nhắc ta rằng thứ khiến người ta mừng nhất trong đời thường không phải là vàng. Vàng chỉ được mượn làm thước đo. Cái được đo mới là điều đáng nghĩ, và nó gần như luôn là chuyện con người: sức khỏe, đoàn tụ, an lành.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, sau nhiều tuần chờ đợi mà nhận được một cái gật đầu, người ta dễ mừng đến mức quên mất phần việc nặng còn ở phía sau. Niềm vui ấy chính đáng, nhưng nên để nó tiếp sức chứ đừng để nó làm mình chủ quan. Hợp đồng ký được mới là lúc việc bắt đầu, không phải lúc việc xong.
Trong nhà, câu này gợi một cách sống dễ chịu hơn: chịu khó nhận ra và nói ra những niềm vui nhỏ. Đứa trẻ khoe điểm, ông bà khoe cây mới ra hoa, người bạn khoe vừa đi khám về không sao. Nếu người nghe đáp lại bằng sự hờ hững thì lần sau người ta không khoe nữa. Ngược lại, một câu mừng thật lòng có sức giữ người ở gần nhau.
Với người trẻ, có một mặt khác đáng lưu ý. Thời nay nhiều thứ được quảng cáo như những cơ hội trời cho, cầm chắc lợi lớn mà không phải bỏ công. Ai cũng thích cảm giác mừng như bắt được vàng, và chính cái thích ấy hay bị lợi dụng. Trước một món hời đến quá dễ, dừng lại hỏi vài câu bao giờ cũng đỡ thiệt hơn là mừng trước rồi tính sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mừng như mở cờ trong bụng — tả niềm vui giấu bên trong nhưng lộ hết ra nét mặt.
- Chó ngáp phải ruồi — nói về may mắn tình cờ, hàm ý không phải do tài cán mà nên.
- Mèo mù vớ cá rán — cũng chỉ chuyện may bất ngờ, nhắc ta đừng nhầm may mắn với thực lực.
- Trong cái rủi có cái may — an ủi rằng sau chuyện không hay vẫn có thể ló ra điều tốt.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — giá trị của một điều tốt phụ thuộc vào lúc nó đến.
- Của đi thay người — cách người xưa nhìn mất mát của cải để giữ lấy sự bình an trong lòng.
Lời kết
Câu mừng như bắt được vàng giữ lại được nguyên vẹn một khoảnh khắc rất người: cái giây phút tin tốt vừa ập đến, khi lo lắng chưa kịp tan mà niềm vui đã tràn tới. Người xưa mượn thứ quý nhất họ biết để đo khoảnh khắc ấy, và cũng nhắc khéo rằng thứ đáng mừng nhất trong đời thường chẳng phải vàng.
