Đi chợ trâu ngày trước, người có nghề ít khi ngắm con trâu béo hay gầy trước tiên. Họ cúi xuống ngó cặp sừng. Mua con chó về giữ nhà thì lại vạch bốn chân ra xem. Kinh nghiệm ấy đọng lại thành câu mua trâu xem sừng, mua chó xem chân — một lời dặn rất gọn mà đến giờ vẫn dùng được, kể cả khi thứ ta mua chẳng còn là trâu với chó nữa.
Sừng trâu, chân chó — xem để biết điều gì
Con trâu là tài sản lớn nhất của một nhà nông. Bỏ ra món tiền ấy, người mua phải đoán cho được mấy điều: trâu bao nhiêu tuổi, sức vóc thế nào, còn kéo cày được mấy vụ nữa. Cặp sừng là chỗ để lộ những điều đó rõ hơn cả. Sừng trâu non thì ngắn, còn mềm và bóng; sừng trâu đã có tuổi thì dày gốc, cứng, mặt sừng nổi vân nổi khấc. Trâu khoẻ thì cặp sừng cân đối, gốc sừng ăn chắc vào đầu; trâu ốm yếu lâu ngày, sừng cũng khô và xỉn đi theo.
Con chó lại là chuyện khác. Chó nuôi để giữ nhà, để theo chủ ra đồng lên nương, cái cần ở nó là nhanh nhẹn và bền sức. Những thứ ấy nằm cả ở bốn cái chân: chân thẳng, bàn chân gọn, móng khít, đứng vững, chạy không xiêu vẹo. Chó chân yếu thì nuôi tốn cơm mà việc gì cũng chẳng kham nổi.
Điểm chung của hai vế nằm ở chỗ này: người xưa không xem cái mã. Bộ lông mượt có thể do con vật vừa được tắm chải. Con trâu tròn trịa có thể do vừa được vỗ béo ít tuần trước phiên chợ. Còn sừng và chân thì không ai đánh bóng trong vài ngày được.
Nghĩa bóng: phải biết chọn đúng chỗ mà nhìn
Bỏ lớp vỏ chăn nuôi đi, câu tục ngữ nói một điều rộng hơn nhiều: mỗi thứ trên đời đều có một chỗ để nhìn, và người biết việc là người tìm ra đúng chỗ ấy. Không có một cách xem chung cho mọi món hàng. Xem trâu bằng con mắt xem chó thì hỏng, mà xem chó bằng con mắt xem trâu cũng hỏng nốt.
Sâu hơn nữa, chỗ đáng nhìn bao giờ cũng là chỗ khó sửa sang nhất. Người bán có thể chải chuốt bề ngoài, có thể nói năng khéo léo, có thể chọn đúng buổi sáng đẹp trời để dắt hàng ra chợ. Nhưng cái xương cốt của món hàng thì nằm yên đó, không nói dối được. Mua trâu xem sừng, mua chó xem chân chính là lời dặn hãy đi tìm cái phần không biết nói dối ấy.
Câu này từ đâu ra, có dị bản nào không
Không ai biết ai là người đầu tiên nói câu này, cũng không có mốc thời gian nào để ghi. Đó là chuyện thường của tục ngữ: nó lớn lên từ hàng trăm phiên chợ, hàng nghìn lần mua hụt mua hớ, rồi được gọt dần cho ngắn lại đến khi vừa một hơi thở.
Trong kho tục ngữ Việt có cả một nhóm câu cùng khuôn đúc như thế, đều theo lối “mua thứ này thì xem chỗ kia”. Tuỳ vùng, tuỳ nghề mà người ta thay con vật, thay bộ phận cho hợp với thứ mình quen mua bán. Người viết chỉ dám nói chắc về câu ở dạng quen thuộc nhất này; những cách nói thêm bớt khác thì có nghe, nhưng không đủ căn cứ để khẳng định, nên xin không kể ra.
Ba bài học rút ra
Thứ nhất, muốn xem hàng thì phải có nghề. Người không biết gì về trâu thì có dí mắt vào cặp sừng cũng chẳng thấy điều gì. Câu tục ngữ mặc nhiên giả định rằng người mua đã chịu khó học lấy một chút hiểu biết. Nói cách khác, kiến thức chính là phần vốn thứ hai mà người đi mua phải mang theo, bên cạnh túi tiền.
Thứ hai, đừng để cái dễ thấy dắt mũi. Cái bắt mắt nhất thường lại là cái rẻ tiền nhất để làm ra. Bộ lông, nước sơn, lời quảng cáo — tất cả đều thuộc về phần dễ sửa. Người tinh mắt bỏ qua chúng rất nhanh để đi thẳng tới phần cốt lõi.
Thứ ba, xem một chỗ cho kỹ hơn là xem mười chỗ cho qua loa. Câu tục ngữ chỉ nêu ra đúng một điểm cho mỗi con vật, chứ không kể lể mười lăm tiêu chí. Đó là sự khôn ngoan của người có kinh nghiệm: biết cái nào là chỉ dấu đáng tin nhất, rồi dồn sự chú ý vào đó.
Vận dụng khi mua bán ngày nay
Mua một chiếc xe máy cũ, người biết việc không mê nước sơn bóng lộn. Họ nghe tiếng máy, nhìn khung sườn, xem giấy tờ. Đó chính là cặp sừng của chiếc xe. Mua nhà cũng vậy: cái bếp mới, lớp sơn mới đều là thứ làm được trong một tuần, còn nền móng, hệ thống điện nước, giấy tờ pháp lý mới là phần quyết định.
Chuyện tuyển người cũng nằm trong cái lý ấy. Bản lý lịch trau chuốt là bộ lông mượt; cách một người xử lý một tình huống khó, cách họ nói về đồng nghiệp cũ mới là bốn cái chân. Chọn một khoá học, một chỗ gửi con cũng thế: đừng dừng ở tờ quảng cáo và phòng ốc đẹp, hãy hỏi xem ai đứng lớp và họ dạy ra sao.
Ngay cả khi mua hàng trên mạng, tinh thần mua trâu xem sừng, mua chó xem chân vẫn còn nguyên. Ảnh chụp là thứ dễ làm đẹp nhất. Điều đáng đọc là chính sách đổi trả, là những nhận xét kể chuyện dùng hàng sau vài tháng, là thông số thật của sản phẩm.
Những câu tục ngữ cùng chủ đề
- Tiền nào của nấy — giá cả và chất lượng thường đi cùng nhau, đừng mong bỏ ít mà được nhiều.
- Của rẻ là của ôi — món hàng rẻ bất thường hay giấu một khuyết tật nào đó phía sau.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài và bên trong có thể trái ngược hẳn nhau.
- Vàng thau lẫn lộn — thật giả bày chung một chỗ, không tinh mắt thì lẫn ngay.
- Chọn mặt gửi vàng — giao việc, giao của cho ai thì phải xem kỹ người ấy trước.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — phần chất lượng bên trong đáng giá hơn vẻ ngoài hào nhoáng.
Lời kết
Chợ búa đổi thay, con trâu đã lùi khỏi thửa ruộng và con chó không còn là món tài sản đáng kể. Nhưng cái lối nhìn mà người xưa gói vào câu mua trâu xem sừng, mua chó xem chân thì vẫn còn nguyên giá trị. Trước mỗi món hàng, mỗi lời mời, mỗi cơ hội, hãy tự hỏi: cặp sừng của thứ này nằm ở đâu? Trả lời được câu ấy là đã bớt hớ đi quá nửa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
