Có những câu chê mà không cần nặng lời, chỉ cần dựng lên một cảnh tượng là người nghe tự thấy ngượng. Múa rìu qua mắt thợ thuộc loại ấy. Cảnh trong câu rất gọn: một người cầm rìu khua vài đường ra vẻ điêu luyện, ngay trước mặt người thợ mộc đã sống cả đời với cái rìu. Không ai phải nói gì, cái buồn cười đã nằm sẵn trong tình huống.
Nghĩa đen: cái rìu và người thợ
Rìu là món đồ nghề gắn với thợ mộc, thợ rừng. Nhìn thì thô nhưng dùng cho khéo lại rất khó: bổ củi khác, đẽo cây khác, phạt cành lại khác nữa; lực tay, góc lưỡi, thế đứng đều phải quen mới không phí sức và không sứt lưỡi rìu. Người thợ lành nghề chỉ cần nhìn cách một người cầm cán, nghe tiếng lưỡi rìu ăn vào gỗ là biết ngay người ấy đã làm bao lâu.
Múa ở đây là múa may, khua khoắng cho ra vẻ, chứ không phải làm việc thật. Ghép lại, hình ảnh thành một nghịch cảnh: kẻ chỉ biết lơ mơ lại đem cái lơ mơ ấy ra phô ngay trước con mắt của người thạo nhất. Với người ngoài thì có thể loè được, còn với thợ thì mọi vụng về đều lộ ra hết, không giấu vào đâu được.
Nghĩa bóng: khoe cái mình non trước người đã thạo
Nghĩa bóng của câu rất rõ: chê người hay khoe khoang tài vặt trước mặt người giỏi hơn mình về đúng lĩnh vực đó. Cái bị chê không phải là sự non tay, vì non thì học rồi sẽ già dặn. Cái bị chê là thái độ: không chịu nhìn xem mình đang đứng trước ai, không tự lượng sức, tưởng vài câu chữ góp nhặt được đã đủ để dạy lại người trong nghề.
Câu thành ngữ vì thế nằm gọn trong mạch những lời dặn về việc biết mình biết người. Người biết mình sẽ hiểu rằng đứng trước bậc thạo nghề, việc nên làm là hỏi chứ không phải giảng. Mà hỏi thì được lợi đủ đường: vừa học được nghề, vừa được người ta quý vì thái độ cầu thị.
Cũng cần phân biệt cho công bằng. Người mới vào nghề nêu ý kiến, thử làm, thậm chí làm chưa đẹp, thì không phải là múa rìu. Múa rìu qua mắt thợ chỉ đúng khi có yếu tố phô trương: làm để khoe, để tỏ ra hơn người, chứ không phải để làm cho xong việc hay để học. Đây là chi tiết quan trọng, kẻo lại lấy câu này ra dập tắt sự mạnh dạn của người trẻ.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu hành lâu đời trong tiếng Việt và thường được xem là tương ứng với lối nói chữ Hán ban môn lộng phủ, nghĩa là múa rìu trước cửa nhà Lỗ Ban — nhân vật được truyền tụng là bậc tổ của nghề mộc. Đó là chỗ tương ứng về ý, còn con đường đi vào tiếng Việt cụ thể ra sao thì không có gì chắc chắn để nói, nên tốt nhất là không đoán thêm.
Người Việt còn có câu đánh trống qua cửa nhà sấm mang ý gần giống: khua chiêng gõ trống ngay trước cửa nơi phát ra tiếng sấm thì tiếng của mình có nghĩa lý gì. Trong lời nói hằng ngày, câu cũng hay được dùng gọn lại thành “múa rìu”, kiểu như “thôi tôi không dám múa rìu”, vừa là cách nói khiêm nhường vừa là lời từ chối nhã nhặn.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về việc nhìn quanh trước khi mở lời. Trong bất kỳ cuộc gặp nào cũng nên dành chút thời gian xem người ngồi cùng là ai, họ làm gì, đã làm bao lâu. Việc này không mất mấy công mà tránh được rất nhiều tình huống khó xử. Người xưa dặn biết mình biết người là dặn đúng chuyện ấy.
Tiếp theo là bài học về sự khác nhau giữa biết và thạo. Đọc vài bài viết, xem vài đoạn hướng dẫn thì có thể biết, nhưng thạo lại là chuyện của hàng nghìn giờ tay làm. Người lẫn lộn hai thứ này rất dễ múa rìu mà không hay, vì trong đầu họ, biết tên gọi các bước đã coi như nắm được nghề. Chỗ chênh giữa biết và thạo chỉ lộ ra khi bắt tay vào việc thật.
Sau nữa là bài học về cái lợi của thái độ khiêm nhường. Người thợ giỏi thường sẵn lòng chỉ bảo cho người chịu hỏi, mà lại rất kiệm lời với người đến để tranh hơn. Cùng một buổi gặp gỡ, người hỏi mang về được kinh nghiệm, còn người khoe chỉ mang về một cái tiếng không hay.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, người mới nhận việc nên tránh mở đầu bằng cách chê bai cách làm hiện tại trước cả tập thể. Nếu thấy có chỗ chưa ổn, hãy hỏi vì sao trước đây làm như vậy. Rất nhiều khi câu trả lời sẽ hé lộ một ràng buộc mà người ngoài không nhìn thấy; còn nếu quả là chỗ dở thật, thì góp ý sau khi đã hiểu ngọn ngành bao giờ cũng được lắng nghe hơn.
Trong học tập, người học nghề đứng cạnh thầy nên tập thói quen quan sát và hỏi những câu cụ thể: vì sao thầy đặt tay ở đó, vì sao chọn vật liệu này. Những câu hỏi như vậy có giá trị hơn nhiều so với việc cố làm một đường thật đẹp để thầy khen.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể dạy trẻ ý này bằng những việc rất nhỏ: khi sang nhà người khác, khi vào bếp cùng bà, hãy nhìn cách người ta làm rồi mới hỏi, đừng vội chê “ở nhà con không làm thế”. Đó là cách gieo sự tinh tế từ sớm.
Trên mạng, nơi ai cũng có thể phát biểu về mọi chuyện, câu thành ngữ này lại càng hữu ích. Trước khi bình luận chắc nịch về một lĩnh vực chuyên môn, thử tự hỏi mình đã bỏ ra bao nhiêu thời gian cho nó. Nếu câu trả lời là vài phút đọc lướt, thì đặt một câu hỏi sẽ hợp hơn là phán một câu kết luận.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Núi cao còn có núi cao hơn — trên người giỏi luôn còn người giỏi hơn, chớ vội cho mình là nhất.
- Ếch ngồi đáy giếng — hiểu biết hạn hẹp mà tưởng đã thấy hết trời đất.
- Thùng rỗng kêu to — càng ít thực chất càng ưa phô trương.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — chưa rành thì lắng nghe, đó là khôn chứ không phải kém.
- Trứng khôn hơn vịt — chê kẻ ít trải mà đòi dạy khôn người đi trước.
- Đánh trống qua cửa nhà sấm — phô cái nhỏ của mình ngay trước cái lớn hơn gấp bội.
Lời kết
Điều dễ chịu là ai cũng có lúc thành người thợ trong một việc nào đó, và cũng có lúc là kẻ tay ngang trong việc khác. Nhớ được cả hai vai ấy thì múa rìu qua mắt thợ không còn là câu để mỉa mai người, mà thành một lời tự nhắc trước khi mình định lên tiếng: ở chỗ này, mình đang cầm rìu hay đang đứng xem?
