Đi chợ quê ngày trước, chỉ nhìn rổ rau trên tay người bán là biết đang tháng mấy. Người Việt có một câu nói ngắn để gói cả nếp sống ấy: mùa nào thức nấy. Bốn chữ, không hoa mỹ, nhưng chứa cả kinh nghiệm ăn uống, trồng trọt và một cách nghĩ rất đáng học về việc sống thuận theo nhịp thời gian.
Nghĩa đen: mùa nào có thứ của mùa ấy
Chữ thức ở đây nghĩa là thứ, là món. Mùa nào thức nấy tức là mỗi mùa có những thứ rau trái, tôm cá của riêng nó, và người ta ăn theo đúng những gì mùa ấy cho.
Vườn nhà cũng chạy theo nhịp đó. Mùa xuân là mùa của rau non, của các loại cây đâm lộc sau những đợt mưa phùn. Sang hè, giàn mướp, giàn bầu, luống rau muống lên nhanh, vườn nào cũng sẵn thứ rau mát để nấu canh. Cuối thu chuyển đông là lúc các loại rau ưa lạnh vào vụ, bắp cải, su hào, cải bẹ cuốn chặt lại vì hợp tiết trời.
Ăn theo mùa như vậy có mấy cái lợi mà người xưa đã thấy từ lâu: rau trái đúng vụ thì ngon nhất, nhiều nhất, rẻ nhất và ít phải chăm bón nhất. Không phải ngẫu nhiên mà cả một vùng cùng trồng một thứ vào cùng một thời điểm — đó là kinh nghiệm tích lại qua nhiều đời.
Nghĩa bóng: làm việc gì cũng phải đúng thời của nó
Từ chuyện ăn, câu nói mở sang chuyện sống. Mùa nào thức nấy nhắc rằng mỗi giai đoạn có việc thích hợp của giai đoạn ấy: tuổi nhỏ thì học, tuổi trẻ thì lập nghiệp, tuổi già thì gìn giữ và truyền lại. Ai làm đúng việc của chặng mình đang sống thì đỡ chật vật hơn nhiều.
Câu nói cũng dạy sự bằng lòng đúng mực. Không có thứ gì có quanh năm mà vẫn ngon như chính vụ. Cứ đòi cho bằng được thứ trái mùa thì vừa tốn kém, vừa không được cái vị thật của nó. Trong đời sống cũng vậy, cưỡng lại nhịp tự nhiên bao giờ cũng phải trả một cái giá.
Ở mặt tích cực, đây còn là lời khuyên biết tận dụng cái đang có. Mùa nào cũng có thứ ngon của mùa ấy, chẳng mùa nào là mùa trắng tay. Người biết sống theo tinh thần này thì mùa nào cũng đủ, thay vì cả năm chỉ mong ngóng một thứ chưa tới.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lối nói dân gian quen thuộc, được dùng rộng rãi trong đời sống hằng ngày. Chúng tôi không rõ nó xuất hiện từ bao giờ và cũng không gắn nó với tác giả nào.
Câu này thường được nói nguyên vẹn bốn chữ, đôi khi biến thành “mùa nào rau nấy”, “mùa nào cá nấy” tuỳ chuyện đang bàn. Nó nằm trong cùng một mạch với rất nhiều câu tục ngữ ghi lại thời vụ của nhà nông, và có thể xem là bản rút gọn nhất của cả mạch ấy.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là làm gì cũng nên đúng lúc. Gieo hạt sai mùa thì cây còi, chăm mấy cũng không bằng gieo đúng vụ. Việc đời cũng thế: một lời khuyên nói đúng lúc có sức nặng gấp nhiều lần lời khuyên ấy nói vào lúc người ta đang giận.
Bài học thứ hai là biết dùng cái sẵn có quanh mình. Người xưa không có cách nào để có dưa hấu giữa mùa đông, nên họ giỏi trong việc nấu ngon từ thứ đang có. Đó là một loại khôn ngoan rất thực tế, tiết kiệm mà vẫn đủ đầy.
Bài học thứ ba là mỗi mùa đều có giá trị riêng, không mùa nào hơn mùa nào. Người trẻ có sức, người già có kinh nghiệm; lúc thuận có cái vui của thuận, lúc khó có cái được của khó. Hiểu vậy thì bớt tiếc nuối chặng đã qua và bớt sốt ruột với chặng chưa tới.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay, siêu thị có gần như mọi thứ quanh năm, nên câu nói này lại càng đáng nhớ. Mua rau trái đúng vụ thì rẻ hơn, tươi hơn, hợp với thời tiết đang có hơn. Một bữa cơm mùa hè có canh cua rau đay, mướp luộc; mùa đông có bắp cải, su hào, cá kho — vừa ngon miệng vừa đỡ tốn, lại hợp với nhu cầu của cơ thể trong từng mùa.
Với sức khoẻ, tinh thần “mùa nào thức nấy” là biết sống thuận theo thời tiết: mùa nắng thì uống đủ nước, chọn món mát; mùa lạnh thì giữ ấm, ăn món nóng và nhiều chất hơn. Người có tuổi và trẻ nhỏ trong nhà càng cần được chăm theo nhịp ấy.
Trong công việc, câu nói giúp ta sắp xếp thứ tự ưu tiên. Có những việc chỉ làm được vào một khoảng thời gian nhất định: nộp hồ sơ đúng đợt, gieo một mối quan hệ khi còn kịp, học một kỹ năng khi còn có thời gian rảnh. Bỏ lỡ “mùa” của một việc thì sau đó có cố mấy cũng khó bằng.
Với con trẻ, dạy con biết mùa nào có quả gì, rau gì là một cách rất tự nhiên để con gần với thiên nhiên và hiểu công sức của người trồng. Chỉ cần dắt con đi chợ, chỉ cho con thấy hôm nay rổ nào đầy nhất, rẻ nhất, là con đã học được cả một bài về mùa màng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tháng chạp là tháng trồng khoai, tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà — lịch nhà nông được ghi lại thành vần cho dễ nhớ.
- Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa — mỗi loại cây hợp với một kiểu thời tiết.
- Được mùa cau, đau mùa lúa — kinh nghiệm về sự lệch mùa giữa các loại cây trồng.
- Khoai đất lạ, mạ đất quen — trồng đúng chỗ cũng quan trọng như trồng đúng mùa.
- Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ — mỗi mùa, mỗi dịp lại có thức riêng của nó.
- Đói ăn rau, đau uống thuốc — sống thuận theo hoàn cảnh, có gì dùng nấy.
Lời kết
Câu mùa nào thức nấy mộc mạc như một lời dặn khi đi chợ, nhưng ẩn sau đó là cả một cách sống: không cưỡng lại nhịp của trời đất, biết quý thứ đang có trong tay và làm việc gì cũng đúng thời của nó. Giữa một thời mà cái gì cũng có sẵn quanh năm, cái nếp cũ ấy vẫn còn nguyên chỗ dùng.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
