Trong kho tục ngữ thời tiết của người Việt, có những câu không tả trời mà đo trời bằng thời gian. “Mưa chẳng qua ngọ, gió chẳng qua mùi” là một câu như vậy: người xưa lấy giờ giấc làm mốc để nói rằng cơn mưa, cơn gió nào rồi cũng có lúc phải dứt. Nghe thì tưởng chỉ là chuyện đồng áng, nhưng ngẫm kỹ lại thấy đó còn là một lời an ủi.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Người xưa chia một ngày đêm thành mười hai giờ theo can chi, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ bây giờ. Giờ ngọ là quãng giữa trưa, khoảng từ mười một giờ tới một giờ chiều. Giờ mùi là quãng ngay sau đó, khoảng từ một giờ tới ba giờ chiều.
“Mưa chẳng qua ngọ” nghĩa là cơn mưa thường không kéo dài quá giữa trưa. “Gió chẳng qua mùi” nghĩa là cơn gió cũng lặng dần trước lúc xế chiều. Câu tục ngữ chủ yếu ứng với những cơn mưa rào, gió giật của mùa hè — thứ mưa ập đến rất nhanh, trút xuống ào ạt rồi tạnh, chứ không phải mưa dầm dề nhiều ngày của mùa đông.
Với nhà nông, đây là một mẹo liệu việc rất thiết thực: trời đang mưa gió thì khoan vội bỏ buổi làm, cứ nghỉ tay chờ qua trưa, rất có thể chiều lại ra đồng được. Vẫn phải nói cho rõ, đây là kinh nghiệm quan sát được lặp lại nhiều lần ở một vùng, trong một mùa nhất định, chứ không phải quy luật đúng với mọi cơn mưa.
Nghĩa bóng và thông điệp bên trong
Cái làm câu tục ngữ này sống lâu không nằm ở chỗ nó đoán trúng bao nhiêu phần, mà ở ý nghĩa rộng hơn: không có cơn dữ dội nào kéo dài mãi. Mưa to thì chóng tạnh, gió mạnh thì chóng lặng — đó là nhận xét của người đã nhìn trời đất suốt bao nhiêu mùa.
Từ đó, người xưa gửi vào câu nói một lời khuyên về sự kiên nhẫn. Gặp lúc khó khăn, giông gió, điều nên làm không phải là hoảng loạn hay bỏ cuộc, mà là tìm chỗ trú, giữ sức và chờ cho cơn ấy qua đi. Đây cũng là cách nhìn quen thuộc của người Việt: mọi sự đều có lúc lên lúc xuống, có cơn có hồi.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Việc dùng giờ ngọ, giờ mùi cho thấy nó hình thành trong thời người ta còn tính giờ theo can chi, nhưng chỉ chừng ấy thì chưa đủ để xác định niên đại, và cũng không có căn cứ nào để gán câu này cho một tác giả hay một cuốn sách. Vì vậy xin nói thẳng: xuất xứ không rõ.
Cách đọc giữa các vùng có thể xê dịch chút ít, và có nơi chỉ nhắc gọn nửa câu. Điều đáng chú ý hơn là câu tục ngữ này nằm cùng một họ với nhiều câu khác lấy thời điểm trong ngày, trong tháng, trong năm làm mốc nhớ. Người xưa rất chuộng lối ấy, bởi gắn kinh nghiệm vào một mốc cụ thể thì dễ nhớ và dễ đem ra dùng ngay giữa lúc bận rộn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là biết chờ đúng lúc. Chờ không phải lúc nào cũng là thụ động; có những việc mà xông ra giữa lúc giông gió chỉ tổ hỏng việc, hại người. Người xưa chờ qua giờ ngọ rồi mới ra đồng, đó là cái chờ có tính toán.
Bài học thứ hai là đừng đánh giá tình thế qua lúc căng nhất của nó. Giữa cơn mưa xối xả, ai cũng tưởng cả ngày sẽ hỏng. Nhưng nhìn theo cả buổi, cả ngày thì mọi chuyện khác hẳn. Trong đời sống cũng vậy, những quyết định đưa ra ngay giữa lúc nóng giận hay hoảng sợ thường là những quyết định phải hối tiếc.
Bài học thứ ba là giữ sức cho phần việc còn lại. Cơn mưa qua rồi thì công việc vẫn ở đó, chờ người ta làm. Ai phí sức chống chọi vô ích lúc giông gió thì đến chiều chẳng còn hơi mà làm nữa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người đi đường gặp mưa rào mùa hè vẫn thường tấp vào quán ven đường ngồi chờ chừng nửa tiếng thay vì lao đi trong mưa — đó chính là tinh thần của câu tục ngữ, dù chẳng mấy ai nghĩ tới giờ ngọ giờ mùi nữa. Người làm việc ngoài trời cũng quen dồn phần việc nặng vào lúc trời tạnh ráo, thay vì cố làm cho bằng được trong lúc mưa gió.
Trong quan hệ giữa người với người, câu này rất hợp với những lúc cãi vã. Cơn giận cũng như cơn giông, đang lúc căng thì nói gì cũng thành nặng lời. Biết lùi lại, để một lát cho lắng xuống rồi mới nói chuyện, nhiều gia đình đã tránh được những đổ vỡ không đáng có.
Trong công việc, gặp lúc rối ren — dự án trục trặc, khách hàng phàn nàn dồn dập — người bình tĩnh sẽ xử lý việc gấp trước, chấp nhận rằng vài hôm tới còn lộn xộn, rồi mới tính chuyện dài hơi. Cơn nào rồi cũng qua, miễn là mình không tự làm hỏng thêm trong lúc nó đang tới.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy — cùng nói về những cơn mưa gió tới nhanh, và việc phải làm ngay lúc đó.
- Nắng chóng trưa, mưa chóng tối — cũng lấy nhịp thời gian trong ngày làm căn cứ liệu việc.
- Sông có khúc, người có lúc — không nói chuyện trời đất, nhưng cùng một niềm tin rằng mọi sự đều đổi thay.
- Hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai — lời an ủi quen thuộc dành cho người đang gặp lúc khó.
- Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa — một kinh nghiệm xem trời khác, cũng ngắn gọn và dễ nhớ như thế.
Lời kết
“Mưa chẳng qua ngọ, gió chẳng qua mùi” vừa là mẹo liệu việc của nhà nông, vừa là một cách nhìn đời điềm tĩnh. Cơn mưa rồi sẽ tạnh, ngọn gió rồi sẽ lặng, và người biết chờ đúng lúc sẽ còn nguyên sức để làm nốt phần việc của mình. Đó là điều người xưa gửi lại, gọn trong đúng một câu.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
