Trong các cuộc hò đối đáp trên sông nước, có một loại câu đố khiến người nghe phải bật cười vì bất ngờ: đố chữ. Bài hò mở đầu bằng Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp? là một trong những bài như thế — bốn câu hỏi, bốn câu trả lời, và tất cả đều xoay quanh trò chơi của tiếng Việt.
Nghĩa đen — bốn câu đố dựa trên chữ đồng âm
Lời đố thường được chép như sau:
Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp?
Một trăm thứ bắp, bắp chi là bắp không rang?
Một trăm thứ than, than chi là than không quạt?
Một trăm thứ bạc, bạc chi là bạc không mua?
Trai nam nhi đối đặng, gái theo về làm dâu
Nghe qua thì tưởng đố về vật. Nhưng nếu cứ đi tìm một loại dầu thật, một giống bắp thật thì không bao giờ ra. Mấu chốt nằm ở chỗ mỗi chữ ấy còn có một nghĩa khác hẳn. Lời đáp mở khoá toàn bộ:
Một trăm thứ dầu, dầu dãi là dầu không thắp
Một trăm thứ bắp, bắp chuối là bắp không rang
Một trăm thứ than, than thở là than không quạt
Một trăm thứ bạc, bạc tình là bạc không mua
Trai nam nhi đối đặng, gái phải theo về làm dâu
Dầu dãi là chịu nắng chịu mưa, chẳng liên quan gì tới thứ dầu đổ vào đèn. Bắp chuối là hoa chuối, hình thù giống bắp nhưng không ai đem rang. Than thở là tiếng kêu than trong lòng, quạt bao nhiêu cũng không cháy. Bạc tình là lòng dạ đổi thay, có tiền cũng chẳng mua được. Bốn câu, bốn lần chữ trượt sang một nghĩa khác — đó là toàn bộ cái bẫy.
Nghĩa bóng — đố chữ mà nói chuyện lòng người
Điều tài tình là bốn lời giải không hề rời rạc. Dầu dãi, than thở, bạc tình đều là những chữ nói về nỗi khổ và sự phụ bạc trong tình cảm. Người đáp không chỉ gỡ được câu đố, anh còn khéo léo lái cả bốn đáp án về một mạch: cái vất vả, cái buồn tủi và cái phụ lòng nhau.
Nói cách khác, phía sau trò chơi chữ là một lời ướm rất nghiêm túc. Cuộc hò không chỉ thử xem người kia có nhanh trí không, mà còn thử xem người kia hiểu chuyện đời đến đâu. Một chàng trai đối được bốn câu này là người vừa lanh lợi vừa từng trải.
Câu kết "trai nam nhi đối đặng, gái theo về làm dâu" là lời giao hẹn đặt ra ngay từ đầu, theo đúng luật chơi của các cuộc hò đối đáp. Tất nhiên đó là lời hẹn trong cuộc vui, không ai bắt bẻ nhau ngoài đời.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lời hò đối đáp dân gian, không rõ ai đặt ra, không có tác giả. Lối hò đối đáp kiểu này gắn với sinh hoạt sông nước, chợ búa và những buổi làm chung, nơi hai bên nam nữ có thể cất tiếng hò qua lại.
Dị bản rất nhiều, đây là điều cần nói rõ. Số vế trong bài không cố định: có bản chỉ hò ba vế, có bản kéo dài thêm nhiều vế nữa với các chữ khác. Chữ nghĩa trong từng vế cũng xê dịch — vế cuối chỗ chép "bạc chi là bạc không mua", chỗ chép theo lối khác. Bản dẫn ở trên chỉ là một trong những bản thường gặp, không nên coi là bản duy nhất đúng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, bài hò cho thấy sự giàu có của tiếng Việt. Một chữ mang nhiều nghĩa không phải là khuyết điểm của ngôn ngữ mà là chỗ để người ta chơi, người ta nghĩ. Ai thuộc nhiều nghĩa của một chữ thì vừa nói năng linh hoạt hơn, vừa ít hiểu lầm người khác hơn.
Thứ hai, muốn giải được câu đố thì phải thoát khỏi lối nghĩ ban đầu. Người cứ bám vào nghĩa "dầu để thắp đèn" sẽ bí mãi. Nhiều bài toán trong công việc và trong đời cũng vậy: bế tắc không phải vì thiếu thông tin mà vì ta đang hiểu câu hỏi theo một cách duy nhất.
Thứ ba, đối đáp là chuyện của hai người ngang tài. Người đố hay đến mấy mà không có người đáp giỏi thì cuộc hò cũng nhạt. Cái đẹp của lối sinh hoạt này nằm ở sự tôn trọng lẫn nhau giữa hai bên.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với trẻ nhỏ, đây là kho trò chơi ngôn ngữ rất tốt. Thay vì bắt trẻ học thuộc từ đồng âm trong sách, cha mẹ có thể đố vui theo đúng lối này: chữ nào vừa là vật vừa là tính nết, vừa là món ăn vừa là nỗi lòng. Trẻ nhớ từ vựng qua tiếng cười thì nhớ rất lâu.
Trong công việc, thói quen "đọc lại câu hỏi theo một nghĩa khác" là kỹ năng đáng rèn. Khi một yêu cầu của khách hàng có vẻ vô lý, rất có thể ta đang hiểu chữ của họ theo nghĩa của mình. Hỏi lại cho rõ nghĩa thường tháo được nút thắt nhanh hơn là tranh cãi.
Trong ứng xử, bốn đáp án của bài hò lại là một lời nhắc khác: dầu dãi thì rồi cũng qua, than thở thì còn có người nghe, riêng bạc tình thì tiền bạc không chuộc lại được. Người xưa gói lời khuyên ấy trong một trò chơi chữ, nghe xong cười trước rồi mới thấm sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- "Đố ai biết lúa mấy cây" — cũng là lối thách đố, nhưng đố cái không đếm được thay vì đố chữ.
- "Ở đâu năm cửa nàng ơi" — cuộc hát đối đáp đố về sông núi, cùng một luật chơi hỏi đáp.
- "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng" — nói về cái giá của chữ tín, gần với ý "bạc tình".
- "Một sự bất tín, vạn sự bất tin" — hệ quả của sự phụ lòng, thứ không tiền nào mua lại.
- "Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" — cùng đề cao sự khéo léo trong lời ăn tiếng nói.
Lời kết
Bốn câu đố, bốn lời đáp, không câu nào cần tới kiến thức cao xa mà chỉ cần một cái đầu chịu nghĩ khác đi. Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp là minh chứng cho thấy người bình dân xưa chơi chữ tài đến mức nào — và họ chơi không phải để khoe, mà để dẫn nhau tới một câu chuyện thật về lòng người.
