Trong kho tục ngữ Việt có những câu chỉ nêu hai con số mà thành một lời cảnh báo. Một tiền gà, ba tiền thóc là câu như vậy: một bên là món thu về, một bên là món đã bỏ ra, và bên bỏ ra gấp ba lần bên thu. Người xưa không cần nói thêm chữ nào, người nghe tự hiểu rằng cuộc làm ăn ấy đã hỏng.
Bài toán nuôi gà của người xưa
“Tiền” trong câu này là một đơn vị tiền tệ quen dùng thời trước, chứ không phải chữ “tiền” chung chung như ta nói bây giờ. Điều đáng chú ý không nằm ở đơn vị mà ở tỉ lệ: một so với ba.
Con gà bán ra chợ được một tiền. Nhưng để nuôi được nó từ lúc còn nhỏ đến lúc bán, người ta phải đổ vào biết bao nhiêu thóc — mà số thóc ấy quy ra đã tới ba tiền. Vậy là càng nuôi càng hụt, bán xong vẫn còn lỗ gấp đôi số vốn thu về.
Cái sắc sảo của câu tục ngữ là ở chỗ nó chỉ ra một kiểu lỗ rất khó thấy. Người nuôi gà không mất tiền một lần; họ mất dần, mỗi ngày một nắm thóc. Từng nắm thì chẳng đáng gì, nhưng cộng cả lứa lại thì thành khoản lớn. Đến lúc cầm tiền bán gà trong tay, người ta vẫn tưởng mình vừa có thu nhập, mà thực ra đang lỗ.
Nghĩa bóng: chi phí âm thầm vượt qua cái thu về
Hiểu rộng ra, câu tục ngữ chê lối làm ăn không tính đủ đầu vào. Người mắc lỗi này thường chỉ nhìn vào khoản tiền cuối cùng nhận được mà quên cộng những gì đã bỏ ra rải rác dọc đường: vốn, công, thời gian, thứ hao hụt mất mát.
Câu này cũng dùng để nói về những thứ nuôi tốn hơn giá trị của chúng — một món đồ mua rẻ nhưng nuôi đắt, một dự án nhỏ mà ngốn người ngốn của, một mối quan hệ làm ăn tốn kém hơn phần lợi mang lại. Trong mọi trường hợp, thông điệp vẫn thế: hãy nhìn cả bồ thóc, đừng chỉ nhìn con gà.
Cần phân biệt câu này với của một đồng, công một nén. Câu kia nói về công sức bỏ ra không tương xứng với giá trị món đồ, thiên về cái vô hình. Còn một tiền gà, ba tiền thóc nói thẳng về tiền: chi phí thật, đếm được, mà người trong cuộc lười đếm nên hoá lỗ.
Nguồn gốc và cách dùng
Không rõ câu tục ngữ này xuất hiện từ bao giờ và do ai nói ra đầu tiên, cũng không có tích truyện nào đi kèm. Nó thuộc lớp kinh nghiệm chăn nuôi và tính toán của nhà nông, đúc lại qua nhiều đời rồi giữ nguyên hình ảnh con gà với bồ thóc — hai thứ có mặt trong hầu hết mọi sân nhà quê.
Trong lời ăn tiếng nói, câu này thường được dùng với giọng lắc đầu, đôi khi pha chút giễu nhẹ người tính không ra. Nhưng nó không phải lời mắng nặng. Người nói thường là người đã từng lỗ như thế, nay nhắc lại cho người sau đỡ vấp.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phải cộng cho đủ chi phí trước khi bắt đầu. Trước mỗi việc làm ăn, nên liệt kê thật thà mọi khoản sẽ phải bỏ ra, kể cả những khoản nhỏ nhặt lặp lại hằng ngày. Chính những khoản nhỏ mà đều mới là thứ giết chết lợi nhuận, chứ không phải khoản lớn ai cũng nhìn thấy.
Bài học thứ hai là biết dừng đúng lúc. Khi đã thấy rõ càng làm càng lỗ, nhiều người vẫn cố theo, chỉ vì tiếc phần vốn đã đổ vào. Người xưa gọi cảnh ấy bằng câu tục ngữ này để nhắc rằng phần đã mất thì mất rồi; điều còn quyết định được là có tiếp tục đổ thóc vào nữa hay không.
Bài học thứ ba là phân biệt rạch ròi việc làm ăn với việc làm cho vui. Nuôi vài con gà trong vườn cho có tiếng gà gáy, cho con trẻ biết con vật thế nào — đó là chuyện khác, không cần tính lỗ lãi. Chỉ khi ta gọi một việc là làm ăn thì mới phải cân đo bằng con mắt của câu tục ngữ này. Lẫn lộn hai loại việc ấy là nguồn gốc của rất nhiều thất vọng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện chăn nuôi trồng trọt theo phong trào vẫn lặp lại đúng bài toán cũ. Thấy một con giống, một cây trồng đang được giá, nhiều nhà đổ vốn vào mà chưa tính giá thức ăn, giá phân, công chăm, tỉ lệ hao hụt và giá bán khi hàng ra ồ ạt. Đến vụ thu hoạch mới thấy đúng cảnh một tiền gà mà ba tiền thóc.
Trong mua sắm, lời nhắc này chống lại thói chỉ nhìn giá mua. Một chiếc xe cũ giá rẻ nhưng tốn xăng, hay hỏng vặt, phụ tùng khó kiếm; một cái máy giá mềm nhưng linh kiện thay thế đắt gấp mấy lần. Người tính đủ sẽ cộng cả chi phí nuôi món đồ ấy trong vài năm rồi mới so sánh.
Ngay cả với thời gian cũng vậy. Có những việc chiếm mất hàng chục giờ mỗi tháng mà đem lại rất ít, trong khi ta vẫn giữ chỉ vì đã quen. Thử quy đổi số giờ ấy ra và đặt cạnh phần thu được, nhiều người sẽ giật mình nhận ra mình đang đổ thóc nuôi một con gà chẳng bao giờ lớn.
Những câu tục ngữ cùng chủ đề
- Của một đồng, công một nén — món đồ nhỏ mà công sức bỏ vào thì lớn.
- Tham bát bỏ mâm — chạy theo món lợi nhỏ mà mất phần lớn hơn.
- Liệu cơm gắp mắm — có bao nhiêu thì tính bấy nhiêu, chớ làm quá sức mình.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — biết chi tiêu chừng mực còn hơn làm lớn mà tiêu hoang.
- Năng nhặt chặt bị — góp nhặt từng chút thì thành nhiều, chiều ngược lại cũng đúng với chi phí.
- Xôi hỏng bỏng không — tính toán hụt nên cuối cùng chẳng còn gì.
Lời kết
Người xưa không có sổ sách kế toán, nhưng cách các cụ tính thì chẳng khác gì. Câu một tiền gà, ba tiền thóc chỉ nhắc một việc rất giản dị mà rất dễ quên: trước khi mừng vì khoản thu, hãy đếm lại cho hết những gì mình đã lặng lẽ bỏ ra.
