Người Việt có lối nói vừa dí dỏm vừa sâu, mà Một nghề cho chín còn hơn chín nghề là ví dụ điển hình. Chỉ trong tám chữ, người xưa vừa chơi chữ vừa đưa ra một lời khuyên nghề nghiệp mà ngày nay, giữa thời buổi ai cũng bị mời gọi làm nhiều thứ cùng lúc, lại càng đáng nghĩ.
Nghĩa đen: hai chữ “chín” không cùng nghĩa
Cái thú vị của câu tục ngữ nằm ở chỗ chữ chín xuất hiện hai lần với hai nghĩa hoàn toàn khác nhau. Chữ “chín” thứ nhất trong “một nghề cho chín” chỉ mức độ thành thục, nhuần nhuyễn, giống như quả chín trên cây, như nồi cơm đã chín tới. Nghề đã chín là nghề làm đến mức không còn phải nghĩ, tay tự biết phải làm gì.
Chữ “chín” thứ hai trong “chín nghề” lại là con số chín, chỉ số lượng. Người xưa dùng số chín theo lối ước lệ, nghĩa là nhiều, chứ không phải đếm đúng chín cái nghề.
Đặt cạnh nhau, câu tục ngữ so sánh hai kiểu người: một người biết duy nhất một nghề nhưng biết tới nơi tới chốn, và một người biết rất nhiều nghề nhưng nghề nào cũng chỉ ở mức làng nhàng. Người xưa chọn vế đầu, và nói thẳng là “còn hơn”.
Nghĩa bóng: giá trị nằm ở độ sâu, không nằm ở số lượng
Thứ mà câu tục ngữ đề cao là sự tinh thông. Trong một nghề, phần dễ ai học vài tháng cũng làm được; phần khiến người ta được trọng và được trả công cao lại nằm ở những tình huống hóc búa mà chỉ người làm lâu năm mới xử lý nổi. Muốn chạm tới phần đó thì phải ở lại đủ lâu.
Người ôm nhiều nghề cùng lúc thường mắc kẹt ở phần dễ của mọi nghề. Mỗi khi công việc bắt đầu khó, họ chuyển sang thứ khác vì thứ khác trông nhẹ nhàng hơn. Cứ thế, thời gian thì đã tiêu tốn không ít mà không có nghề nào đủ chín để nương tựa lúc cần.
Cũng phải nói cho công bằng: câu tục ngữ không cấm ai học thêm việc mới, cũng không bảo phải bám mãi một chỗ dù nó không hợp. Điều nó phản đối là sự nhảy cóc liên tục vì thiếu kiên nhẫn. Có một nghề đã chín rồi thì việc học thêm nghề thứ hai lại trở nên dễ dàng, vì ta đã hiểu thế nào là làm một việc đến nơi đến chốn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dân gian, không rõ ai là người đầu tiên nói và cũng không có mốc thời gian nào xác định được. Lối chơi chữ dựa trên hai nghĩa của tiếng “chín” cho thấy nó sinh ra trong tiếng Việt chứ không phải dịch từ đâu, nhưng ngoài suy luận đó thì không có căn cứ nào khác về xuất xứ.
Câu này thường được nhắc trong cùng mạch với “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, một câu quen thuộc theo lối chữ Hán Việt với nội dung gần tương đương: giỏi một nghề thì thân được vẻ vang. Ở chiều ngược lại, dân gian có cách nói chê “một nghề thì sống, đống nghề thì chết” để nói rõ hơn hậu quả của việc ôm đồm.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là kiên nhẫn qua giai đoạn khó. Nghề nào cũng có một đoạn chán nản, khi cái mới mẻ đã hết mà sự thành thạo thì chưa tới. Người bỏ đi ở đúng đoạn ấy sẽ phải gặp lại chính nó ở nghề kế tiếp. Vượt qua nó dù chỉ một lần thôi cũng đủ đổi cách nhìn của ta về mọi việc sau này.
Bài học thứ hai là chọn kỹ rồi hãy dồn sức. Vì câu tục ngữ khuyên đi sâu, nên việc chọn ban đầu càng quan trọng. Nên thử, nên tìm hiểu, nên hỏi người trong nghề trước khi cam kết. Nhưng khi đã chọn thì nên cho nó vài năm, đủ để biết mình có thể chín trong nghề ấy hay không.
Bài học thứ ba là phân biệt nghề chính và kỹ năng phụ. Biết thêm nhiều thứ là tốt, miễn là chúng bổ trợ cho một trục chính. Người thợ mộc học thêm cách chụp ảnh sản phẩm và cách nói chuyện với khách thì nghề mộc của anh ta mạnh lên. Đó không phải chín nghề, mà là một nghề chín có thêm vây cánh.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Lời khuyên một nghề cho chín còn hơn chín nghề hợp nhất với người mới đi làm. Nếu chưa có nghề nào thật vững, hãy chọn một mảng và đặt cho mình một mốc thời gian đủ dài để đi tới phần khó của nó. Cách kiểm tra rất đơn giản: hỏi xem trong nhóm mình, những việc rắc rối nhất có ai gọi tới tên mình chưa. Chừng nào chưa, nghĩa là nghề vẫn chưa chín.
Với người trẻ đang học, câu tục ngữ nhắc phải cẩn thận với thói quen học rải mành mành. Đăng ký năm khóa học cùng lúc rồi bỏ dở cả năm là chuyện rất thường gặp. Học xong dứt điểm một thứ, làm ra được một sản phẩm cụ thể, có ích hơn nhiều so với việc mở đầu năm thứ mà không kết thúc thứ nào.
Với cha mẹ, tinh thần này nên áp dụng khi cho con học thêm các môn năng khiếu. Trẻ có thể thử nhiều thứ để tìm ra thứ hợp, đó là điều bình thường và cần thiết. Nhưng khi đã tìm được rồi thì nên khuyến khích con theo cho tới lúc đủ giỏi để tự thấy vui với nó, thay vì cứ đổi môn mỗi khi con thấy khó.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — giỏi một nghề thì tấm thân được nhờ, gần nghĩa nhất với câu đang bàn.
- Trăm hay không bằng tay quen — nhấn vào sự thành thạo có được nhờ làm thật nhiều lần.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — đề cao nghề nghiệp như tài sản bền vững nhất của một người.
- Một nghề thì sống, đống nghề thì chết — nói thẳng cái hại của việc ôm đồm quá nhiều.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — bổ sung điều kiện để một nghề chín được: thời gian và sự bền bỉ.
- Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học — nhắc rằng nghề chín không tự đến, phải học và hỏi liên tục.
Lời kết
Một nghề cho chín còn hơn chín nghề là lời khuyên về cách dùng thời gian của một đời người. Ta không có đủ năm tháng để làm chín mọi thứ mình từng thích, nên phần lớn giá trị sẽ đến từ nơi ta chịu ở lại lâu nhất. Thay vì hỏi mình biết bao nhiêu nghề, có lẽ nên hỏi một câu khó hơn: đã có nghề nào của mình thật sự chín chưa.
