Trong kho thành ngữ bốn chữ của người Việt, có những câu chỉ cần bật ra là người nghe hình dung ngay không khí căng thẳng. Một mất một còn là một câu như thế. Bốn chữ ngắn gọn, hai vế cân nhau, mà dựng lên cả một thế đối đầu không có chỗ lùi.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Câu này được ghép từ hai vế đối xứng: một mất và một còn. Chữ một ở đây không phải con số đếm mà là cách người Việt trỏ hai phía, hai bên, giống lối nói một bên... một bên.... Hai chữ mất và còn đứng ở hai đầu là cặp trái nghĩa triệt để nhất trong tiếng Việt: đã mất thì không còn, đã còn thì không mất, không có trạng thái thứ ba nào ở giữa.
Ghép lại, nghĩa đen của bốn chữ ấy là: trong hai bên đối diện nhau, một bên sẽ mất đi và một bên sẽ ở lại. Không có khả năng cả hai cùng tồn tại, cũng không có khả năng cả hai cùng mất. Chính cái kết cấu chặt như khoá ấy làm cho câu nói mang sức nặng mà một lời giải thích dài dòng khó lòng đạt được.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Người Việt dùng một mất một còn để nói về những cuộc đối đầu không khoan nhượng: một trận đánh, một vụ tranh chấp, một cuộc cạnh tranh mà kết cục chỉ có thể là bên này hoặc bên kia, không thể chia đôi, không thể hoà. Đó là thế trận đã bị dồn đến chỗ không còn đường thoả hiệp.
Nhưng câu nói còn một sắc thái thứ hai, nghiêng về thái độ hơn là hoàn cảnh. Khi ai đó nói "tôi làm đến cùng, một mất một còn", họ đang tuyên bố một quyết tâm dốc toàn lực, chấp nhận đánh đổi tất cả, không giữ lại đường lui cho mình. Ở nghĩa này, câu thành ngữ không tả sự việc nữa mà tả con người: một con người đã đặt hết vào ván bài trước mặt.
Chính vì mang sức nặng như vậy, người xưa dùng câu này rất tiết chế. Nói ra bốn chữ ấy là thừa nhận rằng mọi cánh cửa hoà giải đã khép. Kẻ nào cũng đem một mất một còn ra dùng cho những va chạm vặt vãnh thì chẳng khác nào rút dao chém ruồi, vừa buồn cười vừa nguy hiểm cho chính mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Không có tài liệu nào cho biết ai là người đầu tiên nói ra câu này, và cũng không nên gán nó cho một sự kiện hay một nhân vật cụ thể nào. Đây là lối nói dân gian hình thành trong đời sống, được truyền miệng qua nhiều đời rồi thành nếp.
Điều có thể nhận ra là câu này nằm trong một khuôn quen thuộc của tiếng Việt: khuôn một... một... đặt hai từ trái nghĩa vào hai vế để chỉ tình thế chỉ có hai lựa chọn. Người Việt còn nói một sống một chết, một được một thua theo đúng cách ấy. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày cũng gặp cách diễn đạt gần nghĩa như sống mái một phen, hay được ăn cả, ngã về không. Mỗi câu nhấn một chút khác nhau, nhưng đều chung cái ý: đã bước vào thì không có nửa vời.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phải nhận cho đúng tính chất của việc mình đang gặp. Rất nhiều xung đột trong đời thực ra có chỗ cho cả hai bên cùng được, chỉ là người trong cuộc không chịu tìm. Người quen đẩy mọi mâu thuẫn thành thế một mất một còn thường không phải vì hoàn cảnh khắc nghiệt, mà vì tính khí của chính họ. Đánh giá sai tính chất cuộc việc là cái sai tốn kém nhất.
Bài học thứ hai nằm ở chiều ngược lại. Khi đã thật sự rơi vào thế không còn đường lui, thì nửa vời chính là thua. Người xưa hiểu rất rõ điều đó: đã liều thì liều cho tới, giữ lại một nửa sức để phòng thân thì thường mất cả nửa còn lại. Cái khó là phân biệt được lúc nào nên dốc sức, lúc nào nên rút.
Bài học thứ ba là ranh giới mỏng manh giữa quyết liệt và cố chấp. Quyết liệt là dốc sức vì một mục tiêu đáng giá và đã cân nhắc kỹ. Cố chấp là dốc sức chỉ vì không chịu nổi cảm giác thua. Bốn chữ nghe giống nhau, nhưng cái giá phải trả thì khác hẳn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, có những thời điểm doanh nghiệp nhỏ dự một gói thầu mà thắng thì sống, thua thì đóng cửa. Đó mới đúng là thế một mất một còn, và khi ấy dồn hết nhân lực vào là hợp lý. Nhưng phần lớn công việc thường ngày không như vậy. Một cuộc họp có ý kiến trái chiều, một lần bị đồng nghiệp phê bình đều không đáng để biến thành trận sống mái.
Trong gia đình, đây là chỗ cần cẩn trọng nhất. Vợ chồng cãi nhau mà một bên quyết "phải phân rõ ai đúng ai sai" thì cuộc cãi vã ấy đã mang dáng dấp một mất một còn, và kết cục thường là cả hai cùng mất. Nhà không phải chỗ để thắng nhau. Người biết dừng lại nửa câu đúng lúc mới là người giữ được mái ấm.
Với con trẻ, nên dạy sớm rằng thi cử, thi đấu hay tranh luận đều có thắng có thua, và thua một lần không phải là mất hết. Đứa trẻ được dạy điều đó sẽ không hoảng loạn khi trượt một kỳ thi. Ngược lại, đứa trẻ nào cũng bị người lớn dựng lên rằng "lần này là quyết định cả đời con" thì rất dễ gãy khi vấp lần đầu.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Được ăn cả, ngã về không — chấp nhận đánh cược tất cả, không giữ đường lui, rất gần với tinh thần của câu đang bàn.
- Còn nước còn tát — dù thế đã ngặt vẫn không buông tay, nhấn vào sự bền bỉ hơn là sự quyết liệt.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — nhắc người ta giữ vững tay lái giữa lúc gian nan.
- Kẻ tám lạng, người nửa cân — tả hai bên ngang sức, thế giằng co khó phân thắng bại.
- Một điều nhịn, chín điều lành — lời khuyên ngược chiều, nhắc rằng nhường một bước thường lợi hơn cố thắng.
- Tiến thoái lưỡng nan — cảnh kẹt giữa hai đường, tới cũng khó mà lui cũng khó.
Lời kết
Bốn chữ một mất một còn vừa là một lời tả thế trận, vừa là một lời cảnh báo. Nó nhắc ta rằng có những lúc trong đời buộc phải dốc hết sức, nhưng cũng nhắc rằng những lúc ấy hiếm hơn ta tưởng rất nhiều. Người khôn ngoan không phải là người luôn sẵn sàng lao vào một trận sống mái, mà là người biết nhìn ra đâu là trận đáng đánh và đâu là chuyện chỉ cần một câu nhường nhịn là xong.
