Trong kho tục ngữ về nghề nông, có những câu ngắn tới mức giống một phép tính. Một lượt tát, một bát cơm là câu như thế. Sáu tiếng, hai vế cân nhau, một bên là động tác lặp đi lặp lại ngoài bờ ruộng, một bên là bát cơm dọn lên mâm. Người xưa nối hai thứ ấy lại với nhau, và thế là thành một lời nhắc chẳng bao giờ cũ.
Nghĩa đen: từng gàu nước đổ lên ruộng
Cây lúa nước sống nhờ nước, mà nước thì không phải lúc nào cũng tự chảy vào ruộng. Gặp nắng hạn, mực nước ở mương, ở ao xuống thấp hơn mặt ruộng, người làm ruộng phải tát nước lên. Gặp mưa lớn, ruộng ngập úng thì lại phải tát nước ra. Đó là công việc nặng và dai dẳng, thường làm vào sáng sớm hay chiều muộn, có khi kéo cả đêm trăng cho đỡ nắng.
Dụng cụ quen thuộc là chiếc gàu. Gàu sòng treo trên bộ ba chân, một người đứng đưa cán, mỗi nhịp múc lên đổ vào ruộng. Gàu dai thì cần hai người đứng đối nhau, mỗi người cầm hai sợi dây, cùng hạ gàu xuống múc nước rồi cùng hất lên bờ. Kiểu nào cũng đòi nhịp đều: sai nhịp một cái là nước đổ ngược, là hai người vướng nhau, là mất sức mà chẳng được bao nhiêu.
Một lượt tát là một vòng làm việc như vậy — có thể hiểu là một lượt gàu, cũng có thể hiểu là một buổi tát cho thửa ruộng. Người xưa nhìn thấy rất rõ cái dây chuyền từ đó: nước vào đủ thì lúa không héo, lúa không héo thì bông chắc, bông chắc thì có thóc, có thóc thì có cơm. Nên mới nói mỗi lượt tát đổi được một bát cơm.
Nghĩa bóng: không có bát cơm nào từ trên trời rơi xuống
Câu tục ngữ là một cách quy đổi rất thật thà giữa công sức và miếng ăn. Nó không nói chuyện lý tưởng cao xa, chỉ nói rằng cái ta ăn hôm nay là hình dạng khác của việc ta đã làm hôm trước.
Ở đó có một sự khích lệ rất thiết thực. Khi mệt, người ta hay muốn bỏ dở: tát thêm vài gàu nữa thì có thay đổi được gì. Câu tục ngữ trả lời rằng có, thêm một lượt là thêm một phần cái ăn, và thửa ruộng không biết nói dối. Cứ như vậy, nó biến một việc nặng nhọc, tẻ nhạt thành một việc có ý nghĩa rõ ràng ngay trong lúc đang làm.
Đằng sau còn là lòng tự trọng của người lao động. Bát cơm ấy là của mình, do tay mình tát nước mà có, không phải xin ai. Người xưa nghèo nhưng cách nghĩ rất thẳng: muốn ăn thì làm, làm bao nhiêu ăn bấy nhiêu.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ truyền miệng của nhà nông, không rõ ai đặt ra và không xác định được thời điểm ra đời. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc kết kinh nghiệm lao động sản xuất, thường được người lớn nhắc lại cho lớp trẻ ngay trong lúc làm việc ngoài đồng.
Người xưa còn có câu cùng lối nói ấy dành cho khâu chăm lúa: Một lượt cỏ, thêm giỏ thóc. Hai câu soi sáng lẫn nhau, đều lấy một đơn vị công việc mà đổi ra một đơn vị lương thực, đều nhằm nhắc rằng công sức bỏ thêm không bao giờ mất.
Ngày nay việc tưới tiêu ở nhiều nơi đã có máy bơm, kênh mương và trạm bơm lo liệu, hình ảnh hai người kéo gàu dai bên bờ ruộng gần như chỉ còn trong ký ức và trong tranh ảnh. Nhưng chính vì thế, câu tục ngữ càng đáng giữ: nó lưu lại cách người Việt từng đổi mồ hôi lấy hạt gạo.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là mỗi phần việc nhỏ đều có giá của nó. Người ta thường chỉ tính công theo những việc lớn, còn những động tác lặp lại thì coi như không đáng kể. Câu tục ngữ nói ngược lại: chính cái lặp lại ấy làm nên kết quả.
Bài học thứ hai là đừng bỏ dở khi đã gần xong. Ruộng tát chưa đủ nước cũng như việc làm chưa tới nơi: công đã bỏ ra gần hết mà phần được hưởng thì chưa có. Thêm một lượt nữa nhiều khi là ranh giới giữa mất mùa và được mùa.
Bài học thứ ba là làm việc có nhịp thì đỡ mệt. Người tát gàu dai hiểu rất rõ điều này: hai người ăn nhịp thì nước lên đều, thân mình cũng nhẹ; lệch nhịp là hai bên cùng đuối. Việc chung nào cũng vậy, ăn ý với nhau quan trọng chẳng kém sức khoẻ của từng người.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong học hành, một lượt tát là một buổi ngồi vào bàn, một bài tập làm cho xong, một trang sách đọc hết. Không buổi nào tự nó làm nên kết quả, nhưng cộng lại thì thành điểm số, thành hiểu biết. Học sinh nào thấy được mối liên hệ ấy sẽ bớt cảm giác học mà chẳng để làm gì.
Trong công việc, câu tục ngữ nhắc ta trân trọng những phần việc lặp lại: trả lời khách hàng cho tử tế, kiểm tra lại một bảng số liệu, dọn dẹp chỗ làm. Chúng chẳng oai gì cả, nhưng chính chúng giữ cho nồi cơm của cả nhóm không bị vơi.
Trong chi tiêu và tiết kiệm, mỗi khoản nhỏ để dành được cũng là một lượt tát. Không ai giàu lên sau một tháng bớt cà phê, nhưng nhiều tháng như thế thì khác hẳn.
Và trong việc dạy con, cách tốt nhất là cho trẻ thấy mối nối giữa việc làm và cái được hưởng: con phụ dọn mâm thì bữa cơm nhanh có, con tưới cây thì cây ra hoa. Đó chính là dạy bài học của câu tục ngữ này bằng đời sống, không cần giảng giải dài dòng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Còn nước còn tát — cũng lấy hình ảnh tát nước, nhấn vào việc cố gắng đến cùng khi còn cơ hội.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — nói thẳng mối quan hệ giữa làm và ăn.
- Có làm thì mới có ăn — cách nói mộc mạc nhất của cùng một ý.
- Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống — nước đứng đầu các yếu tố làm nên mùa màng, nên công tát nước mới quý đến vậy.
- Năng nhặt chặt bị — góp từng chút một rồi cũng đầy, đúng như từng gàu nước đổ vào ruộng.
Lời kết
Chiếc gàu dai đã lui về quá khứ, nhưng phép tính của người xưa thì vẫn đúng. Một lượt tát, một bát cơm nhắc rằng không có thành quả nào tự đến, và cũng nhắc một điều dễ chịu hơn: mỗi việc ta làm hôm nay, dù nhỏ và tẻ nhạt đến đâu, cũng đang được đổi thành một thứ gì đó rất cụ thể cho ngày mai.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
