Mỗi khi trong nhà hay ngoài ngõ có chuyện căng thẳng, thế nào cũng có người buông một câu: “Một điều nhịn, chín điều lành”. Câu tục ngữ ấy ngắn đến mức ai cũng thuộc, nhưng lại thuộc loại dễ bị hiểu lệch nhất, khi thì thành lời khuyên nhũn nhặn, khi thì bị coi là cổ vũ sự cam chịu. Đọc kỹ, sẽ thấy người xưa đang đưa ra một phép tính rất tỉnh táo chứ không hề yếu đuối.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
“Nhịn” trong tiếng Việt là nén lại, giữ trong lòng, không để bung ra: nhịn ăn, nhịn khát, nhịn cười, nhịn giận. Ở đây là nhịn một câu đáp trả, nhịn một cơn nóng, nhịn cái ý muốn phải thắng cho bằng được. “Lành” là lành lặn, êm ấm, không sứt mẻ — trái với “dữ”, với đổ vỡ, kiện tụng, thù hằn.
Hai chữ số “một” và “chín” không phải con số đếm được mà là cách nói ước lệ quen thuộc của dân gian, giống như trong “một sự nhịn chín sự lành” hay “ba chìm bảy nổi”. Ý của phép so sánh này rất rõ: cái phải bỏ ra chỉ có một, cái nhận lại nhiều gấp bội. Câu tục ngữ vì thế mang dáng dấp một lời tính toán thiệt hơn, và người xưa kết luận rằng nhịn là món hời.
Nghĩa bóng: nhường nhịn không phải là thua
Điều người xưa muốn nói là: trong một cuộc va chạm, phần thắng khẩu chiến gần như không có giá trị gì, còn phần mất thì có thật. Cãi cho ra lẽ với hàng xóm có thể khiến ta hả dạ mười phút, nhưng đổi lại là nhiều năm chạm mặt nhau khó xử. Nhịn ở đây là chọn giữ cái lớn hơn — quan hệ, sự bình yên, thời gian và sức lực của chính mình.
Cũng cần nói cho rõ ranh giới: nhịn không đồng nghĩa với nhu nhược. Nhịn là chủ động chọn không đáp trả vì thấy đáp trả chẳng ích gì; còn nhu nhược là không dám lên tiếng dù việc đó cần phải lên tiếng. Trước bất công, bạo hành, gian dối gây hại cho người khác, im lặng không tạo ra điều lành nào cả, nó chỉ dời hậu quả sang chỗ khác. Người hiểu đúng câu tục ngữ này nhịn cái tự ái của mình, chứ không nhịn cái sai của người khác.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dân gian lưu truyền bằng miệng, không rõ ai đặt ra, không xác định được thời điểm xuất hiện. Trong lời nói hằng ngày, câu này còn được nghe ở dạng “Một sự nhịn, chín sự lành” — chỉ khác chữ “điều” và chữ “sự”, ý nghĩa hoàn toàn như nhau. Việc tồn tại song song hai cách nói là chuyện rất thường gặp với tục ngữ truyền miệng.
Bên cạnh đó, dân gian còn nhiều câu cùng hướng như “Chín bỏ làm mười”, “Dĩ hòa vi quý”, cho thấy tinh thần chuộng hòa khí, ngại đôi co là một nét ứng xử phổ biến trong đời sống làng xã, nơi người ta sống gần nhau lâu dài và không thể dứt quan hệ như ở nơi phố thị đông đúc.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là biết phân biệt cái đáng và cái không đáng. Phần lớn mâu thuẫn thường ngày đều là chuyện nhỏ: một câu nói hớ, một cái nhìn bị hiểu lầm, một chỗ đỗ xe lấn sang nhau. Đem toàn bộ cảm xúc ra đối đầu vì những việc đó là một cách tiêu hoang sức lực. Nhịn ở đây thực chất là biết mình đang đánh đổi cái gì lấy cái gì.
Bài học thứ hai là giá trị của việc dừng đúng lúc. Một cuộc cãi vã thường leo thang theo từng câu, và câu sau bao giờ cũng nặng hơn câu trước. Người dừng lại trước không phải người thua, mà là người duy nhất đủ tỉnh để chặn cái đà ấy lại. Chỉ cần một bên im, lửa không có chỗ bén.
Bài học thứ ba là nhịn phải đi cùng với nói lại vào lúc thích hợp. Nhịn mà nuốt hết vào trong, tích lại thành ấm ức, thì đến một ngày sẽ bung ra dữ dội hơn nhiều. Cách làm lành mạnh là tạm nhịn lúc nóng, rồi khi cả hai đã bình tĩnh thì trao đổi thẳng thắn về điều mình chưa hài lòng. Nhịn là hoãn lại cuộc nói chuyện, không phải hủy bỏ nó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, câu tục ngữ này hữu ích nhất vào những lúc cả hai vợ chồng đều mệt và đều thấy mình đúng. Một người chịu đi ra khỏi phòng vài phút, pha ấm nước, để câu chuyện sang buổi tối hôm sau, thường giữ được nhiều thứ hơn là cố nói cho hết ý ngay lúc đó. Với con cái cũng vậy, tranh cãi tay đôi với đứa trẻ đang giận chỉ khiến trẻ học cách gào to hơn.
Ở nơi làm việc, nhịn thể hiện qua việc không đáp trả một tin nhắn khó chịu ngay lập tức, không bình luận cay nghiệt trong nhóm chat, không đôi co với khách hàng đang bức xúc. Có vài cách rất cụ thể để làm việc này:
- Đặt ra khoảng chờ cho mình: soạn xong câu trả lời nhưng chỉ gửi sau mười lăm phút, nhiều khi lúc ấy sẽ muốn viết lại.
- Tách vấn đề khỏi con người: bàn về việc chậm tiến độ, không bàn về tính cách của người làm chậm.
- Chọn chỗ nói riêng: điều gì cũng dễ nghe hơn khi không có khán giả.
- Xác định mục tiêu trước khi mở miệng: mình muốn giải quyết việc, hay chỉ muốn thắng?
Với hàng xóm láng giềng, tinh thần của câu tục ngữ này càng rõ. Một cành cây lấn sang sân, một tiếng ồn buổi trưa, nếu nói với nhau bằng giọng tử tế thì xong trong một câu; còn nếu đôi co thì có khi kéo dài thành chuyện nhiều năm. Cái “lành” mà người xưa nói tới chính là khả năng còn nhìn mặt nhau được về sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chín bỏ làm mười — bỏ qua chỗ thiếu sót nhỏ để giữ hòa khí.
- Dĩ hòa vi quý — lấy sự hòa thuận làm điều quý trọng trong quan hệ.
- Cả giận mất khôn — cơn giận làm mất khả năng phán đoán sáng suốt.
- Tránh voi chẳng xấu mặt nào — né tránh chỗ nguy hiểm, chỗ vô lý không phải là hèn.
- Lời nói đọi máu — nhắc sức sát thương của lời buông ra lúc nóng giận.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — giữ hòa thuận với người sống quanh mình là điều thiết thực.
Lời kết
“Một điều nhịn, chín điều lành” không dạy ta cúi đầu, mà dạy ta biết chọn trận nào đáng đánh. Nhịn được cơn nóng trong chốc lát là giữ lại được rất nhiều thứ khó dựng lại: sự tin cậy, không khí trong nhà, và cả sự bình an của chính mình. Nhưng nhịn chỉ có nghĩa khi ta vẫn giữ quyền được nói ra điều đúng vào lúc bình tĩnh — đó mới là cái nhịn của người mạnh.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
