Người Việt xưa sống trong cảnh đường xa, đi lại vất vả, sức người là vốn quý nhất, nên rất giỏi tính chuyện gộp việc. Kinh nghiệm ấy đọng lại trong bốn chữ dễ nhớ: một công đôi việc — bỏ ra một lần công mà xong được hai phần việc.
Nghĩa đen: một lần công, hai phần việc
"Công" trong câu này là công sức, là một lần bỏ ra thời gian và cái nhọc của thân mình — một chuyến đi, một buổi làm, một lần dọn đồ nghề ra rồi cất đi. "Đôi" là hai. "Việc" là phần việc cần hoàn thành.
Cái hay của thành ngữ nằm ở chỗ nó tách bạch rất rõ hai thứ mà người ta hay lẫn: công bỏ ra và việc làm xong. Trong đời sống nhà nông, phần lớn cái nhọc không nằm ở bản thân công việc mà nằm ở khâu chuẩn bị và di chuyển: quãng đường ra chợ, buổi bắc thang trèo lên mái, lần dắt trâu ra đồng. Đã chịu cái nhọc ấy một lần rồi thì làm thêm việc thứ hai gần như không tốn thêm bao nhiêu. Người biết tính sẽ ghép việc lại cho vừa một chuyến, và đó chính là một công đôi việc.
Nghĩa bóng: biết sắp xếp là biết làm việc
Rộng ra, câu này khen lối làm việc có tính toán, có sắp đặt trước. Người được khen không phải người khoẻ hơn hay nhanh tay hơn, mà là người chịu ngồi nghĩ trước khi bắt tay: hôm nay phải ra ngoài mấy lần, những việc nào có thể ghép chung, thứ tự nào thì đỡ tốn đường nhất.
Ngược lại, người không có thói quen ấy sẽ vất vả hơn hẳn mà kết quả chẳng hơn ai: sáng ra chợ mua rau, trưa lại ra chợ mua thịt, chiều ra lần nữa vì quên gói muối. Cái phí ở đây không phải tiền, mà là cái công đi lại lặp đi lặp lại. Người xưa nhìn thấy rất rõ khoản hao hụt vô hình đó và đặt tên cho cách khắc phục nó.
Nguồn gốc và các cách nói tương tự
Đây là thành ngữ thuần Việt, dùng phổ biến trong khẩu ngữ, không rõ xuất xứ và cũng không nên gán cho nó một tích truyện nào. Trong lời nói hằng ngày còn có các biến thể sát nghĩa như "một công đôi chuyện" hay "một công đôi ba việc", tuỳ người dùng mà thêm bớt.
Bên cạnh đó, tiếng Việt còn mượn một câu Hán Việt cùng ý là "nhất cử lưỡng tiện", nghĩa là một lần cất tay mà được hai bề thuận lợi. Hai câu gần nhau về nghĩa nhưng khác về giọng: câu Hán Việt nghe sách vở, còn bốn chữ thuần Việt thì mộc mạc, gắn với chuyện đi chợ, ra đồng, nên được dùng nhiều hơn trong đời thường.
Bài học rút ra
Thứ nhất, nghĩ trước một chút tiết kiệm rất nhiều sức. Chỉ cần vài phút liệt kê những việc cần làm trong ngày rồi ghép chúng theo tuyến đường hoặc theo loại, người ta đã tránh được hàng loạt chuyến đi thừa. Đây là dạng khôn ngoan không cần học cao, chỉ cần chịu khó nghĩ trước khi làm.
Thứ hai, gộp việc phải đúng loại thì mới lợi. Không phải hai việc nào cũng ghép được. Những việc chỉ đòi tay chân, đi cùng đường, dùng chung đồ nghề thì gộp rất hợp lý. Nhưng hai việc cùng đòi sự tập trung cao thì ghép lại chỉ hỏng cả hai — vừa họp vừa soạn tài liệu, vừa trông trẻ vừa làm việc cần chính xác đều là những phép gộp thất bại.
Thứ ba, đừng để tiện việc mình mà phiền việc người. Có người nhân tiện gửi kèm cho người khác quá nhiều thứ, nhân tiện nhờ vả thêm hết lần này lần khác. Cái tiện ấy là tiện cho một bên. Người xưa quý sự khéo léo trong tính toán, nhưng cũng rất tinh trong việc phân biệt khôn ngoan với khôn lỏi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc văn phòng, có thể gom những việc cùng loại vào một khoảng thời gian: trả lời thư từ trong một khung giờ cố định, gọi điện liền một mạch, ký giấy tờ một lượt. Mỗi lần chuyển từ loại việc này sang loại việc khác đều tốn một quãng để đầu óc bắt nhịp lại, và chính quãng đó là "công" bị hao mà ta không nhìn thấy.
Trong việc nhà, tinh thần một công đôi việc rất dễ áp dụng: đi làm về ghé luôn chợ trên đường thay vì tối lại ra; nấu nồi canh đủ cho hai bữa; đợi máy giặt chạy thì tranh thủ lau bếp. Người nội trợ giỏi thường là người sắp việc giỏi chứ không phải người làm nhanh nhất.
Với con cái, có thể dạy chúng thói quen này từ những việc nhỏ: xuống nhà thì cầm luôn chồng bát bẩn xuống, đi học về thì lấy luôn thư trong hộp. Đứa trẻ quen nghĩ trước một bước sẽ lớn lên thành người làm việc gọn gàng và ít phải chạy lại.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Nhất cử lưỡng tiện — cách nói Hán Việt cho cùng một ý: một việc làm được hai bề lợi.
- Năng nhặt chặt bị — chịu khó góp nhặt từng chút thì thành nhiều.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu thì ít mà vẫn đủ.
- Thì giờ là vàng bạc — nhắc giá trị của thời gian bỏ ra.
- Việc hôm nay chớ để ngày mai — sắp xếp dứt điểm, đừng để việc dồn.
- Tham bát bỏ mâm — cảnh báo mặt trái: ôm đồm quá thì mất phần lớn hơn.
Lời kết
Bốn chữ một công đôi việc không dạy ai làm nhiều hơn, mà dạy làm sao cho công sức bỏ ra sinh lợi nhiều nhất. Đó là thứ khôn ngoan rất đời thường của người Việt: quý sức mình, quý cả thời gian của mình, và biết rằng một chút suy tính trước khi bước chân ra khỏi cửa có khi bằng cả buổi chạy đi chạy lại.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
