Cứ đến những ngày giáp Tết, trong nhiều gia đình Việt lại vang lên câu nhắc quen thuộc: Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy. Chỉ mười mấy chữ mà sắp gọn cả một lịch trình đi lại của ba ngày đầu năm, lại vừa nói được thứ bậc tình nghĩa mà người xưa muốn con cháu ghi lòng. Nếp ấy đến nay vẫn còn, bởi điều nó gói lại chưa hề cũ.
Nghĩa đen: “tết” ở đây là một việc làm
Chữ tết trong câu này không phải danh từ chỉ ngày Tết, mà được dùng như một động từ: đi tết, tức là đến thăm, chúc mừng năm mới, mang theo chút quà hay chút lễ mọn để tỏ lòng. Người Việt vẫn nói “đi tết thầy”, “tết ông bà”, “lễ tết” đúng theo nghĩa ấy. Vậy nên cả câu là một cái lịch: mồng một đi đâu, mồng hai đi đâu, mồng ba đi đâu.
“Mồng một tết cha” — ngày đầu tiên của năm mới, con cháu tề tựu bên họ nội, thắp hương tổ tiên, mừng tuổi ông bà cha mẹ, ăn với nhau bữa cơm đầu năm. Đây là ngày trang trọng nhất, nên được dành cho gốc gác gần nhất.
“Mồng hai tết mẹ” — sang ngày thứ hai, gia đình đưa nhau về bên ngoại. Con rể, con gái, các cháu chúc Tết ông bà ngoại. Với người phụ nữ đã đi lấy chồng, đây thường là ngày được về nhà mình, gặp lại cha mẹ đẻ và anh em ruột thịt.
“Mồng ba tết thầy” — ngày thứ ba dành cho người dạy chữ. Học trò cũ, học trò đang học, rủ nhau đến nhà thầy, mang theo cân cam, gói chè, hộp mứt, ngồi hỏi han và nghe thầy dặn dò đầu năm. Ngày xưa việc học gắn với một ông đồ, một lớp học trong làng, nên chuyện tết thầy là lệ chung, ai cũng biết.
Nghĩa bóng: một trật tự của lòng biết ơn
Ẩn sau lịch đi lại ấy là điều người xưa muốn dạy: một con người nên người được là nhờ ba nguồn. Cha mẹ cho hình hài và nuôi nấng; bên ngoại là nửa còn lại của cội rễ, cũng ruột thịt, cũng đùm bọc; thầy cho chữ nghĩa và cách làm người. Ba ngày đầu năm được xếp cho ba nơi ấy, nghĩa là trước khi nghĩ tới bạn bè, tới vui chơi, tới việc làm ăn, hãy nghĩ tới những người mình mang ơn.
Thứ tự mồng một, mồng hai, mồng ba không phải để phân cao thấp, cũng không phải để nói bên nào quý hơn bên nào. Nó chỉ là cách sắp xếp cho khỏi rối, cho ai cũng có ngày của mình, và cho cả ba mối ơn ấy đều được nhớ tới trong đúng ba ngày thiêng liêng nhất của năm. Người xưa vốn thực tế: đặt lòng biết ơn thành lịch thì nó khó bị quên.
Nguồn gốc và các cách hiểu khác nhau
Không rõ câu này có từ bao giờ và do ai đúc kết. Nó thuộc loại lời truyền miệng trong dân gian, được nhắc lại qua nhiều đời nên thành nếp, không gắn với một tác giả hay một mốc thời gian nào có thể khẳng định chắc chắn. Vì vậy, cách tử tế nhất là nhận rằng chúng ta chỉ biết đến nó như một câu cửa miệng lâu đời.
Về cách hiểu, có ít nhất hai lối. Lối phổ biến hơn cho rằng “cha” chỉ họ nội, “mẹ” chỉ họ ngoại, tức là mồng một bên nội, mồng hai bên ngoại. Lối thứ hai hiểu sát chữ hơn: mồng một dành cho cha, mồng hai dành cho mẹ, ý nói cả hai đấng sinh thành đều có phần riêng trong những ngày đầu năm. Cả hai cách hiểu đều dẫn về một điểm chung: nhớ ơn sinh thành trước, rồi tới ơn dạy dỗ.
Câu cũng có dị bản rút gọn, chẳng hạn chỉ nói “Mồng một tết cha, mồng ba tết thầy”, hoặc dùng chữ “mùng” thay chữ “mồng” theo cách phát âm từng vùng. Ở nhiều nơi, việc tết thầy không bó chặt vào mồng ba mà kéo dài suốt mấy ngày đầu xuân, tùy đường sá xa gần và tùy hoàn cảnh mỗi nhà. Người xưa đặt ra lệ để có chỗ dựa, chứ không phải để làm khó nhau.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết ơn phải có hình hài cụ thể. Nghĩ trong bụng rằng mình thương cha mẹ, mình quý thầy cô thì dễ; bỏ ra một ngày, sắp một gói quà, đi một quãng đường để có mặt trước cửa nhà người ta thì khó hơn nhiều. Câu tục ngữ chọn cách đo lòng biết ơn bằng việc làm, và đó là cách đo thật thà nhất.
Thứ hai, tình nghĩa cần được chia đều. Nhiều gia đình trẻ hay lúng túng chuyện Tết bên nội hay bên ngoại, và không ít lần chuyện ấy thành mâu thuẫn. Người xưa đã lường trước bằng cách vạch sẵn hai ngày cho hai bên. Cái khôn ngoan ở đây là đặt ra một thoả thuận chung để không ai phải tủi, không ai phải tranh.
Thứ ba, ơn thầy không dừng lại ở cổng trường. Học trò xưa đến tết thầy khi đã đi làm, đã có gia đình, thậm chí khi thầy đã già yếu. Điều ấy nhắc rằng quan hệ thầy trò không hết hạn cùng với tấm bằng, và một lời hỏi thăm đúng lúc có giá trị hơn nhiều lời hứa hẹn suông.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay nhiều người làm ăn xa, Tết chỉ có vài ngày ngắn ngủi, họ hàng lại ở hai đầu đất nước. Không phải ai cũng giữ trọn được lịch mồng một, mồng hai, mồng ba. Nhưng tinh thần của câu nói thì vẫn giữ được: sắp xếp trước, chia thời gian cho công bằng, và báo cho hai bên biết sớm để không ai phải chờ đợi trong lo lắng.
Nếu không về được, một cuộc gọi có hình vào đúng sáng mồng một, một món quà gửi trước Tết, một lời chúc gọi đúng tên từng người trong nhà đều là cách “đi tết” của thời này. Với thầy cô cũ, chỉ cần một tin nhắn tử tế, nhắc lại một kỷ niệm trong lớp, cũng đủ làm người dạy học ấm lòng hơn nhiều so với một tấm thiệp chung chung gửi hàng loạt.
Với con nhỏ, ba ngày đầu năm là dịp dạy học rất tốt. Cho con đi cùng, để con tự tay đưa quà, tự miệng chúc ông bà và thầy cô, con sẽ nhớ lâu hơn mọi bài giảng về lòng hiếu thảo. Nếp nhà thường được truyền đi bằng những buổi sáng đầu năm như thế, chứ không bằng lời răn dạy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra — cách nói quen thuộc nhất về ơn sinh thành, đặt song song hai công lao không thể cân đo.
- Không thầy đố mày làm nên — khẳng định vai trò của người dạy trong mọi thành tựu của học trò.
- Muốn sang thì bắc cầu Kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy — lời nhắc cha mẹ giữ mối trọng thầy để con cái được nhờ.
- Mồng một chơi nhà, mồng hai chơi ngõ, mồng ba chơi đình — một câu khác về ba ngày Tết, nói cái vui dần mở rộng từ trong nhà ra ngoài làng.
- Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ; cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh — bức tranh vật chất của ngày Tết cổ truyền, bổ sung cho phần tình nghĩa mà câu tục ngữ trên nói tới.
- Con người có tổ có tông, như cây có cội như sông có nguồn — nền tảng chung cho mọi tục lệ hướng về nguồn cội trong dịp năm mới.
Lời kết
Câu Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy là một lời dặn giản dị mà bền: hãy dành những ngày đẹp nhất của năm cho những người đã cho mình nhiều nhất. Hình thức có thể đổi theo thời cuộc, quà cáp có thể khác đi, đường về có thể xa hơn, nhưng chừng nào người ta còn nhớ mình mang ơn ai thì cái nếp ấy vẫn còn nguyên chỗ đứng trong mỗi mùa xuân.
