Có những câu tục ngữ thời tiết nghe qua đã thấy vội, thấy gấp, như thể người nói đang vừa ngước nhìn trời vừa giục người nhà thu dọn. “Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật” là một câu như thế. Chỉ mười mấy chữ mà dựng lên cả một bầu trời sắp trở, kèm theo lời cảnh báo không hề nhẹ nhàng.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
“Mống” là từ dân gian chỉ cầu vồng, hay chỉ chung những vệt sáng cong, những dải ráng hiện lên ở chân trời. “Vồng” cũng là cách gọi khác của cùng hiện tượng ấy, có nơi dùng lẫn hai chữ với nhau. Người xưa đặt “mống đông” cạnh “vồng tây” để chỉ tình huống trời cùng lúc nổi những dải sáng ấy ở cả hai phía đông và tây.
“Mưa dây” là mưa dai dẳng, kéo dài lê thê như sợi dây không dứt, khác với mưa rào ập xuống rồi tạnh ngay. “Bão giật” là gió bão thổi từng cơn mạnh, giật đứt cây cối, tốc mái nhà.
Ghép lại, câu tục ngữ nói: hễ trời nổi mống bên đông mà lại có vồng bên tây thì kiểu gì cũng có chuyện — nhẹ thì mưa dầm dề nhiều ngày, nặng thì gió bão kéo tới. Người xưa đúc kết như vậy sau nhiều mùa quan sát ở vùng đất mình sống. Cần hiểu đây là kinh nghiệm quan sát của dân gian, gắn với điều kiện khí hậu và tầm nhìn của một vùng cụ thể, chứ không phải một quy tắc khoa học đúng ở mọi nơi.
Nghĩa bóng và thông điệp bên trong
Điều thú vị nhất trong câu này nằm ở cấu trúc “chẳng… cũng…”. Người xưa không nói chắc là mưa, cũng không nói chắc là bão. Họ nói: đằng nào cũng có chuyện, chỉ khác nhau ở mức độ.
Đó là một lối cảnh báo rất khôn ngoan. Khi dấu hiệu đã rõ nhưng chưa thể biết đích xác việc gì sẽ tới, người tỉnh táo không tranh cãi xem nó sẽ nặng hay nhẹ, mà chuẩn bị cho cả hai khả năng. Nghĩa bóng của câu tục ngữ vì thế vượt ra ngoài chuyện trời đất: khi đã thấy điềm chẳng lành ở nhiều phía cùng lúc, đừng mất thời giờ hy vọng rằng mình đang nhìn nhầm.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Nó thuộc mảng tục ngữ xem ráng, xem mây, xem sắc trời — mảng vốn rất phong phú ở những vùng ven biển và vùng thường hứng bão, nơi đoán sai một buổi là mất cả cơ nghiệp. Không có căn cứ để gắn câu này với một tác giả, một sách vở hay một mốc lịch sử nào, nên xin nói rõ là không rõ xuất xứ.
Chữ “mống” và “vồng” có nơi đọc và dùng khác nhau đôi chút, cũng có nơi nói gọn hơn khi truyền miệng. Nhưng ý cốt lõi thì các vùng đều giữ nguyên: ráng trời hiện lên bất thường ở hai phía là điềm báo thời tiết xấu. Bên cạnh đó, người Việt còn nhiều câu cùng lối nhìn sắc trời để đoán gió mưa, cho thấy đây không phải một quan sát lẻ loi mà là cả một nếp quan sát lâu đời.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về việc đọc dấu hiệu theo cụm chứ không theo từng cái lẻ. Một dải ráng bên đông có thể chẳng nói lên điều gì. Nhưng đông một dấu, tây một dấu, cùng hiện ra một lúc thì người xưa mới coi là đáng ngại. Trong đời sống cũng vậy, một chuyện bất thường có thể chỉ là ngẫu nhiên, nhiều chuyện bất thường cùng lúc thì nên dừng lại mà xem xét.
Thứ hai là bài học về việc chuẩn bị cho tình huống xấu nhất mà mình còn kịp lo. Câu tục ngữ không dạy người ta sợ hãi, nó dạy người ta chằng lại mái, buộc lại thuyền, gặt sớm ruộng lúa đã chín. Lo trước một buổi thường rẻ hơn khắc phục sau nhiều ngày.
Thứ ba là bài học về sự thành thật với giới hạn hiểu biết của mình. Người xưa dám nói mình chưa biết sẽ mưa hay sẽ bão, chỉ biết chắc là trời sắp trở. Thừa nhận phần mình chưa rõ mà vẫn hành động đúng — đó là thái độ đáng học hơn cả sự tự tin quá mức.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi biển, người trồng trọt, người nuôi thuỷ sản, tinh thần của câu tục ngữ vẫn còn nguyên. Ngày nay đã có bản tin bão, có cảnh báo sớm gửi tận điện thoại, nhưng thói quen ngước nhìn trời, để ý hướng gió đổi, quan sát con nước vẫn giúp người ta phản ứng nhanh hơn trong những giờ then chốt.
Trong công việc, ta cũng gặp những lúc “mống đông vồng tây”: doanh số chững lại, vài người giỏi cùng xin nghỉ, đối tác thanh toán chậm dần. Từng việc một thì có thể giải thích cho qua, nhưng ba việc cùng lúc là lúc nên xem lại kế hoạch, giữ lại một khoản dự phòng, đừng vội mở rộng thêm.
Với gia đình, câu tục ngữ nhắc chuyện phòng xa rất đời thường: nhà ở vùng hay bão thì đầu mùa nên xem lại mái, chặt bớt cành cây sát nhà, chuẩn bị sẵn đèn pin, nước uống, thuốc men. Những việc nhỏ ấy chẳng tốn bao nhiêu, mà đến lúc cần thì quý vô cùng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ — cũng nhìn sắc ráng trên trời, cũng là một lời cảnh báo giữ nhà giữ cửa.
- Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy — dấu hiệu là hướng mây kéo tới, lời khuyên đi kèm là hành động thật nhanh.
- Tháng bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão — gắn dấu hiệu thời tiết với đúng tháng trong năm để dễ nhớ, dễ liệu.
- Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa — nhìn vầng sáng quanh mặt trăng mà đoán chuyện nắng mưa sắp tới.
- Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt — loài vật rời tổ lên cao được xem là điềm báo nước lớn.
Lời kết
“Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật” là tiếng nói của những người sống sát với trời đất, quen nhìn mây mà liệu việc nhà. Câu tục ngữ ấy không hứa hẹn điều gì chắc chắn, nhưng dạy ta một phản xạ rất đáng giữ: khi những dấu hiệu bất thường cùng kéo đến, hãy thôi phân vân và bắt tay chuẩn bị.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
