Trong một cuộc trò chuyện, thỉnh thoảng ta gặp người nói không dứt: người khác vừa mở miệng đã bị cắt ngang, ai nói gì cũng bị đáp lại ngay, và cuối buổi thì hầu như chỉ mình họ nói. Người Việt gọi kiểu ấy bằng bốn chữ: mồm năm miệng mười.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
“Mồm” và “miệng” là hai từ đồng nghĩa, cùng chỉ một bộ phận. Dân gian đặt chúng ở hai vế không phải để phân biệt, mà để tạo thế đối cân xứng cho câu bốn chữ.
Điều đáng chú ý nằm ở hai con số. “Năm” rồi “mười” là lối dùng số ước lệ, tăng dần, rất quen trong tiếng Việt — ta còn gặp trong “chín người mười ý”, “nói chín thì nên làm mười”, “một điều nhịn chín điều lành”. Ở đây, số không dùng để đếm mà để phóng đại: một người mà như có tới năm cái mồm, mười cái miệng, mở ra cùng lúc, nói không kịp thở.
Hình ảnh phóng đại ấy chính là chỗ hóm hỉnh của câu. Nghe qua đã thấy buồn cười, mà cũng thấy ngay cái ngột ngạt của người ngồi đối diện.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Câu thành ngữ chỉ người lắm lời, nói nhiều, nói nhanh, hay tranh phần nói và át giọng người khác. Nặng hơn, nó còn chỉ kiểu cãi lấy được: không cần đúng lý, chỉ cần nói nhiều hơn, to hơn, dai hơn để người kia đuối mà thôi.
Sắc thái của câu là chê. Nhưng cần nói rõ một điều: đây là lời chê một cách ứng xử, chứ không phải chê một nhóm người nào. Trong thói quen nói năng, câu này đôi khi bị đem gán riêng cho phụ nữ — đó là một định kiến không công bằng và cũng không đúng thực tế, bởi thói tranh nói thì ai cũng có thể mắc, không phân biệt nam nữ, già trẻ hay địa vị. Hiểu đúng câu thành ngữ là hiểu nó nhắm vào hành vi, không nhắm vào con người.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra, không gắn với điển tích hay nhân vật nào có thể kiểm chứng. Cách cấu tạo của nó thì rất điển hình cho lối nói bốn chữ của tiếng Việt: hai từ đồng nghĩa ghép với hai con số ước lệ.
Gần nghĩa, người ta còn nói “lắm mồm lắm miệng”, “nói như tép nhảy”, “mồm loa mép giải” — câu cuối này nặng hơn, chỉ người đanh đá, sẵn sàng cãi vã ầm ĩ. Trái nghĩa thì có “im như thóc”, hoặc lời khen “ăn có nhai, nói có nghĩ”.
Bài học rút ra
Thứ nhất, nói nhiều không phải là nói đúng. Trong một cuộc tranh luận, người nói lâu nhất thường được nhớ nhiều nhất, nhưng không vì thế mà có lý nhất. Người xưa đã có sẵn câu “thùng rỗng kêu to” để nhắc rằng âm lượng và thực chất là hai chuyện khác nhau.
Thứ hai, át giọng thì thắng cuộc cãi mà thua lòng người. Người bị nói lấn thường không đổi ý, họ chỉ ngừng nói. Bên ngoài trông như đã xuôi, thực ra là đã rút lui. Lần sau họ sẽ không góp ý nữa, và ta mất đi đúng thứ mình cần nhất: những lời nhắc thật lòng.
Thứ ba, phần nhiều lời nói dư đến từ sự sốt ruột. Người mồm năm miệng mười không hẳn là kẻ xấu tính; nhiều khi họ chỉ nôn nóng muốn giải thích cho bằng được, sợ bị hiểu lầm, sợ mất lượt. Nhận ra gốc rễ ấy thì việc sửa cũng nhẹ hơn: chỉ cần chậm lại một nhịp, để người kia nói hết câu rồi mới đáp.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong cuộc họp, một người nói hết hai phần ba thời gian là dấu hiệu cuộc họp đang hỏng. Cách chữa rất giản dị: người chủ trì hỏi thẳng từng người còn im lặng xem họ nghĩ gì. Chỉ một câu hỏi ấy thôi thường kéo ra được những ý quan trọng nhất mà nãy giờ bị lấp.
Trong gia đình, cha mẹ hay mắc lỗi này với con mà không biết. Con vừa bắt đầu kể chuyện ở lớp đã bị chen vào bằng một tràng nhận xét và dặn dò. Vài lần như vậy là đứa trẻ thôi kể. Nghe hết câu chuyện của con trước khi bình luận là điều khó làm hơn ta tưởng, nhưng đáng làm.
Trong buôn bán, người bán hàng nói liên tục về sản phẩm thường bán được ít hơn người biết hỏi khách cần gì rồi im lặng nghe. Khách mua vì thấy mình được hiểu, chứ không vì bị thuyết phục.
Trên mạng xã hội, thói mồm năm miệng mười có một phiên bản mới: bình luận thật nhanh, thật nhiều, không đọc hết bài, không đọc ý người khác. Một quy tắc nhỏ giúp ích rất nhiều là đọc lại toàn bộ ý người ta trước khi gõ chữ đầu tiên.
Còn với chính mình, có một phép thử đơn giản sau mỗi cuộc trò chuyện: thử nhớ xem mình đã biết thêm điều gì mới về người kia. Nếu không nhớ ra điều gì, rất có thể ta vừa nói quá phần của mình.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thùng rỗng kêu to — kẻ càng ít thực chất càng hay phô trương bằng lời.
- Nói dài, nói dai, nói dại — nói quá mức thì thế nào cũng có câu hớ.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — lời khuyên chậm lại, cân nhắc trước khi mở miệng.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — không rành thì nghe, đừng tranh nói.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — mẫu người ngược lại với kiểu mồm năm miệng mười.
- Im lặng là vàng — có những lúc không nói gì lại là cách xử sự khôn ngoan nhất.
Lời kết
Bốn chữ mồm năm miệng mười vẽ một bức biếm họa rất khéo: một người với cả chục cái miệng cùng mở. Người xưa cười cái hình ảnh ấy để nhắc chúng ta rằng lời nói cần được đo bằng chất lượng chứ không bằng số lượng. Biết nhường lượt nói cho người khác không làm ta nhỏ đi — trái lại, đó là dấu hiệu của một người tự tin và biết mình đang nói gì.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
