Trong những câu tục ngữ bàn về của cải, miệng ăn núi lở thuộc loại ngắn nhất mà mạnh nhất. Bốn chữ dựng lên một quả núi rồi làm nó sụt dần đi, chỉ bởi những cái miệng ngày nào cũng phải ăn. Đó là lời cảnh báo mà nhà nào cũng có lúc cần nhớ lại.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Núi là hình ảnh của cái gì đó lớn đến mức tưởng như vô tận. Với người xưa, không gì bền vững và đồ sộ bằng ngọn núi trước làng. Vậy mà câu tục ngữ lại đặt cạnh nó một thứ rất nhỏ: cái miệng ăn.
Chữ "lở" mới là điểm nhấn. Núi không đổ ầm một cái, mà lở dần từng mảng, mỗi ngày một ít, lâu ngày mới thấy đã hụt đi cả sườn. Của cải trong nhà cũng hao đi theo đúng kiểu ấy: không ai thấy mất trong một hôm, nhưng cứ ăn tiêu đều đặn mà không có nguồn bù vào thì rồi cũng đến ngày trơ đáy.
Cách nói này rất hợp với đời sống nông nghiệp, nơi thóc lúa thu về một vụ phải ăn dần suốt mấy tháng. Nhìn bồ thóc đầy thì yên tâm, nhưng người từng trải biết rằng bồ thóc ấy vơi rất nhanh nếu không tính toán.
Nghĩa bóng: của cải nào cũng có đáy
Nghĩa bóng của câu miệng ăn núi lở là: không có kho của nào đủ lớn để chịu được cảnh chỉ tiêu mà không làm ra. Dù khởi đầu bằng một gia sản đáng kể, nếu cả nhà chỉ ngồi hưởng thì kết cục vẫn là trắng tay.
Người xưa dùng câu này trong hai trường hợp. Một là để nhắc nhở gia đình đông người mà ít người làm: gánh nặng của những miệng ăn dồn hết lên vài người trụ cột, tình cảnh ấy khó bền. Hai là để can ngăn kẻ ỷ vào của thừa kế mà bỏ bê nghề nghiệp, tin rằng của cha mẹ để lại thì tiêu mấy cũng không hết.
Điều cần nói rõ là câu tục ngữ này không chê trách người ăn. Ăn là nhu cầu chính đáng, và không ai bảo phải nhịn. Cái mà người xưa muốn chỉ ra là sự mất cân đối giữa hai đầu: đầu tiêu ra thì đều đặn hằng ngày, còn đầu làm ra thì bấp bênh hoặc không có.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này có từ bao giờ và ai là người nói ra đầu tiên. Nó là lối nói dân gian được truyền miệng, và sức sống của nó nằm ở chỗ vừa ngắn vừa dễ hình dung, ai nghe cũng hiểu ngay mà không cần giải thích.
Trong kho tục ngữ Việt, câu này đứng cùng một nhóm với nhiều lời khuyên về giữ của. Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ nói thẳng vào quan hệ giữa lao động và miếng ăn. Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện đề cao sự dè sẻn. Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm lại nhấn vào sự khéo liệu tính trong hoàn cảnh eo hẹp. Bốn câu bổ sung cho nhau khá trọn vẹn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phải giữ cho hai đầu cân nhau. Một gia đình khoẻ mạnh về tài chính không nhất thiết phải có nhiều của, mà cần có dòng thu vào đều hơn hoặc ít nhất là bằng dòng chi ra. Chỉ cần dòng chi vượt lên một chút và kéo dài, quả núi nào rồi cũng lở.
Bài học thứ hai là cảnh giác với những khoản chi nhỏ mà đều. Người ta thường cân nhắc rất kỹ khi mua một món lớn, nhưng lại không để ý tới những khoản lặt vặt lặp đi lặp lại hằng ngày. Chính những khoản ấy mới đúng là cái "miệng ăn" làm núi lở, vì chúng không gây chú ý.
Bài học thứ ba là đừng ỷ vào của sẵn. Người có sẵn cơ ngơi thừa hưởng rất dễ mất cảm giác về giá trị của đồng tiền, bởi họ chưa từng phải làm ra nó. Câu tục ngữ là lời nhắc rằng của để lại chỉ là điểm xuất phát, không phải là chỗ dựa vĩnh viễn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với một gia đình có người vừa mất việc, câu miệng ăn núi lở mô tả đúng nỗi lo thường trực. Khoản tiết kiệm nhìn thì có vẻ đủ dùng vài tháng, nhưng khi không có gì bù vào, nó vơi nhanh hơn dự tính rất nhiều. Việc cần làm ngay không chỉ là cắt giảm, mà là tìm cách nối lại nguồn thu, dù nhỏ.
Với người bán hàng, câu tục ngữ nhắc phải phân biệt tiền vốn và tiền lãi. Lấy vốn ra tiêu dần vì thấy trong két lúc nào cũng có tiền là cách hết vốn êm ái nhất mà nhiều người mắc phải.
Trong việc dạy con, đây là một câu chuyện dễ hiểu và không nặng nề. Cha mẹ có thể cùng con ghi lại các khoản tiêu trong một tháng rồi cộng lại. Con số cuối cùng thường khiến chính người lớn ngạc nhiên, và bài học tự nó hiện ra mà không cần ai giảng giải.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có làm thì có ăn, ngồi không thì đói.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — biết dè sẻn còn hơn làm ra nhiều mà tiêu không tính.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu sức mình thì cảnh eo hẹp vẫn sống được tươm tất.
- Năng nhặt chặt bị — góp nhặt từng chút lâu ngày cũng thành khoản đáng kể.
- Làm khi lành để dành khi đau — tích luỹ lúc còn khoẻ để phòng khi bất trắc.
- Ăn chắc mặc bền — lối sống thực tế, không phô trương, giữ được lâu dài.
Lời kết
Miệng ăn núi lở là câu nói ngắn mà không dễ quên, bởi hình ảnh của nó quá rõ. Người xưa không khuyên ai phải sống kham khổ; họ chỉ muốn ta nhớ rằng mọi kho của đều có đáy, và cái đáy ấy đến gần hơn ta tưởng nếu chỉ có chi mà không có thu. Giữ được thế cân bằng ấy thì quả núi trong nhà mới đứng vững.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
