Khi thấy ai đó gặp vận đỏ ngoài sức tưởng tượng, người Việt hay cười nói: đúng là mèo mù vớ cá rán. Câu nói nghe rất đời, hình ảnh thì buồn cười, nhưng đằng sau lớp hài hước ấy là cách người xưa nhìn nhận sòng phẳng về may mắn và thực lực.
Nghĩa đen: con mèo mù và miếng cá rán
Con mèo vốn nhanh nhẹn, mắt tinh, tai thính, là tay săn chuột lành nghề. Nhưng con mèo mù thì khác hẳn: nó chỉ lần mò quanh quẩn, muốn kiếm miếng ăn phải dựa vào mũi và vào may rủi. Với một con mèo như thế, vồ được con chuột đã khó.
Vậy mà nó lại vớ được miếng cá rán — món ngon bậc nhất trong mắt loài mèo, thứ mà cả con mèo lành lặn cũng phải rình mãi mới có. Miếng cá ấy hẳn do ai đó sơ ý để rơi, hoặc quên đậy lồng bàn. Con mèo mù chẳng có công gì, chẳng nhắm trúng, chỉ tình cờ mò đúng chỗ.
Cái tài của người xưa là dựng hình ảnh cho thật chênh lệch: chủ thể kém cỏi nhất lại nhận được phần thưởng ngon nhất, và hoàn toàn nhờ ngẫu nhiên. Chính sự chênh lệch đó tạo ra tiếng cười cho câu nói.
Nghĩa bóng: cái may đến với người không xứng
Nghĩa bóng đã rõ: câu chỉ những trường hợp một người kém năng lực, không có chuẩn bị gì, bỗng dưng gặp vận may lớn và có được thứ nhiều người giỏi hơn phải mất công theo đuổi.
Sắc thái của câu nghiêng về mỉa mai. Người nói câu này thường không phục cái kết quả kia, muốn nhấn mạnh rằng đó chỉ là ăn may chứ không phải tài cán. Vì thế cần lưu ý khi dùng: nói vui giữa bạn bè thân thì được, nhưng nói trước mặt người đang gặp may thì dễ mất lòng, vì chẳng khác nào bảo họ không xứng với thứ họ có.
Ở tầng sâu hơn, câu tục ngữ chứa một lời cảnh tỉnh. Miếng cá rán rơi xuống chỉ một lần; con mèo mù ăn xong vẫn là con mèo mù, ngày mai vẫn phải lần mò trong bóng tối. Cái may không đổi được năng lực, và cũng không có thói quen quay lại lần thứ hai.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Đây là câu nói dân gian, hình thành trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, không rõ xuất xứ và không thể quy cho ai. Hình ảnh con mèo và miếng cá rán cho thấy nó gắn với sinh hoạt gia đình bình dân của người Việt.
Cùng ý này, tiếng Việt còn có chó ngáp phải ruồi — cũng chỉ cái may tình cờ đến với kẻ vụng về. Hai câu gần như thay thế được cho nhau, chỉ khác chút sắc thái: chó ngáp phải ruồi nhấn vào sự tình cờ đến mức nực cười, còn mèo mù vớ cá rán nhấn thêm vào chỗ phần thưởng quá hời so với công sức. Ngoài ra còn có cách nói buồn ngủ gặp chiếu manh, nhưng câu này mang sắc thái nhẹ nhàng hơn, thiên về sự vừa đúng lúc chứ ít chê bai.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng nhầm may mắn với năng lực. Người vớ được món hời một lần rồi tưởng mình giỏi là người dễ ngã nhất, vì họ sẽ đem toàn bộ vốn liếng đặt cược cho lần sau. Người tỉnh táo biết tách bạch: phần nào do mình làm, phần nào do thời thế đưa đẩy.
Bài học thứ hai là may mắn không nuôi ai được lâu. Miếng cá rán chỉ đủ cho một bữa. Muốn no bền thì con mèo phải sáng mắt, phải biết rình chuột. Trong đời sống, đó là kỹ năng, là nghề nghiệp, là uy tín — những thứ tự mình gây dựng và không ai lấy đi được.
Bài học thứ ba dành cho người đứng ngoài nhìn vào. Thấy người khác gặp may mà sinh cay cú, buông lời mỉa mai thì chẳng được gì. Điều đáng làm hơn là chuẩn bị sẵn sàng cho cơ hội của mình, bởi lẽ cơ hội thường đến bất chợt, và nó chỉ có ích với người đủ sức nắm lấy. Nhiều khi cái ta gọi là may mắn của người khác thực ra là kết quả của một quá trình chuẩn bị mà ta không nhìn thấy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong đầu tư và làm ăn, đây là câu đáng treo trước mặt. Một lần mua trúng món hàng lên giá không biến ai thành nhà đầu tư giỏi. Người khôn ngoan sau mỗi lần thắng sẽ tự hỏi mình thắng nhờ đâu, và nếu câu trả lời là nhờ may thì họ càng thận trọng hơn ở lần sau.
Trong công việc, người mới vào nghề đôi khi được giao đúng dự án thuận lợi rồi nổi bật hơn đồng nghiệp. Điều nên làm không phải là tin rằng mình đặc biệt, mà là tranh thủ lúc đang được chú ý để học cho chắc tay nghề.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ nên dạy trẻ nhìn nhận kết quả một cách công bằng. Được điểm cao nhờ đề trúng phần đã ôn thì nên nói thẳng là gặp may, để lần sau còn học đủ. Đứa trẻ biết phân biệt may và giỏi từ sớm sẽ ít vấp ngã khi lớn lên.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Chó ngáp phải ruồi — gần nghĩa nhất, chỉ cái may hoàn toàn tình cờ.
- Buồn ngủ gặp chiếu manh — gặp đúng thứ mình đang cần, sắc thái nhẹ nhàng hơn.
- Mèo mù móc cống — vẫn hình ảnh con mèo mù, nhưng chỉ cảnh mò mẫm vất vả mà chẳng được gì.
- Ăn may hơn hay làm — cách nói than phiền về chuyện vận may lấn át công sức.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — vế đối lập, khẳng định kết quả bền vững phải đến từ bền bỉ.
Lời kết
Mèo mù vớ cá rán là câu nói vui, nhưng đọc kỹ thì thấy người xưa rất tỉnh táo. Vận may có thật, và ai cũng có lúc gặp. Chỉ có điều nó đến rồi đi, không hỏi ta có xứng hay không. Thứ ở lại lâu dài vẫn là đôi mắt sáng và bộ vuốt sắc mà con mèo tự rèn cho mình.
