Trong lời ăn tiếng nói của người Việt, có những câu chê rất nặng mà lại được nói ra bằng hình ảnh con vật rất bình thường. Mèo mả gà đồng là một câu như vậy. Bốn tiếng, hai con vật quen thuộc, nhưng ai nghe cũng hiểu ngay đó không phải lời khen.
Nghĩa đen: hai con vật không ai nuôi
Câu được dựng theo lối đối rất cân: mèo đi với mả, gà đi với đồng. Mỗi vế là một con vật gắn với nơi nó lang thang.
Mèo mả là con mèo hoang, không nhà, lảng vảng ngoài bãi tha ma. Con mèo nhà thì nằm bên bếp, có chủ cho ăn, có chỗ ngủ, có người gọi tên. Con mèo mả thì ngược lại hoàn toàn: không ai nuôi, không ai biết nó ở đâu ra, nó sống bằng gì. Nó chỉ xuất hiện lúc chập tối rồi biến mất.
Gà đồng là con gà không có chuồng, bới ăn ngoài đồng ruộng, không thuộc về sân nhà nào. Cũng có cách hiểu cho rằng gà đồng ở đây là lối gọi tránh của con ếch — vì con ếch từng được gọi vui là gà đồng trong lời nói dân gian. Cả hai cách hiểu đều dẫn về cùng một ý: một sinh vật sống ngoài vòng nuôi nấng của con người.
Cái chung của hai hình ảnh là sự vô chủ và sự lén lút. Chúng không thuộc về nếp nhà nào, không chịu sự trông nom nào, và thường chỉ đi lại vào lúc nhá nhem. Cần nói rõ một điều: chữ mả ở đây chỉ nhằm gợi ra cái hoang vắng của bãi đất ngoài làng, không hề mang ý xúc phạm nơi yên nghỉ của người đã khuất.
Nghĩa bóng: sống buông tuồng, không nền nếp
Người xưa dùng mèo mả gà đồng để chê hạng người sống lêu lổng, không gia phong, quan hệ trai gái lăng nhăng vụng trộm, đi lại không đường hoàng.
Trọng tâm của lời chê không nằm ở chỗ nghèo hay giàu, mà ở chỗ không đàng hoàng. Người xưa coi trọng cái nếp: có nhà thì phải có gia phong, có quan hệ thì phải công khai trước họ hàng làng xóm, có việc thì phải làm giữa thanh thiên bạch nhật. Cái gì lén lút, cái gì phải giấu, cái gì chỉ dám làm lúc trời tối — cái đó bị nghi ngờ.
Câu này thường được người lớn tuổi dùng để mắng con cháu, hoặc dùng để dị nghị về một đôi nào đó trong làng. Sức nặng của nó rất lớn, vì nó không chê một hành vi cụ thể mà phủ nhận luôn tư cách của cả con người. Bị gọi là mèo mả gà đồng tức là bị đẩy ra khỏi hàng ngũ những người tử tế trong mắt cộng đồng.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu thành ngữ này có từ bao giờ. Nó thuộc lớp lời nói dân gian truyền miệng, không gắn với văn bản gốc hay tác giả nào có thể xác định. Cách hiểu chữ gà đồng cũng chưa có sự thống nhất hoàn toàn, và ở đây chỉ nên trình bày các cách giải thích đang lưu hành chứ không nên khẳng định cách nào là đúng tuyệt đối.
Trong lời nói hằng ngày, câu thường được dùng nguyên khối. Có khi người ta thêm chữ cho rõ giọng chê: cái phường mèo mả gà đồng, hoặc đồ mèo mả gà đồng.
Cùng nhóm chê thói sống buông thả, tiếng Việt còn có mèo đàng chó điếm, cũng ghép hai con vật hoang để chỉ hạng người lêu lổng. Khác với nhóm câu chê tính tình như lá mặt lá trái hay miệng nam mô bụng bồ dao găm, nhóm này nhắm vào lối sống và nếp đi lại của một người.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là giá trị của sự đường hoàng. Đằng sau lời chê nặng nề ấy là một tiêu chuẩn mà người xưa rất coi trọng: việc gì làm được thì làm giữa ban ngày, quan hệ nào đáng có thì thưa gửi cho rõ ràng. Nguyên tắc này đến nay vẫn dùng được. Cái gì mà ta phải giấu kín khỏi những người thân thiết nhất, thường là cái ta đã tự biết là không ổn.
Bài học thứ hai, ngược lại, là phải cẩn trọng với chính lời chê này. Sức công phá của nó rất lớn, mà cơ sở để buông ra thì nhiều khi chỉ là lời đồn. Trong làng xóm ngày trước, một câu như thế có thể theo một người con gái suốt đời, làm hỏng cả một cuộc hôn nhân, dù sự thật thế nào chưa ai biết. Người xưa cũng đã tự cảnh báo mình về điều đó qua câu sông sâu còn có kẻ dò, lòng người ai dễ mà đo cho tường.
Bài học thứ ba là nhìn cho ra hoàn cảnh phía sau. Con mèo mả không tự chọn kiếp hoang. Có những người sống lêu lổng vì thiếu một mái nhà thật sự, thiếu người dạy dỗ, thiếu một chỗ để thuộc về. Chê thì dễ, nhưng cái làm người ta đổi khác thường là một chỗ đứng tử tế được trao cho họ chứ không phải một lời mắng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay ít ai còn nói nguyên câu này ra miệng, nhưng cái tinh thần dị nghị thì vẫn còn, và nó chuyển sang mạng xã hội với tốc độ nhanh hơn nhiều lần. Một tấm ảnh chụp vội, một câu bình luận ác ý là đủ để gắn cho ai đó một cái tiếng mà họ không gỡ được. Trước khi chia sẻ một chuyện riêng của người khác, nên tự hỏi mình có thật sự biết đầu đuôi không.
Trong việc dạy con, thay vì mắng con là hư hỏng khi thấy con đi chơi khuya, cha mẹ nên nói về chuyện cụ thể: đi đâu, với ai, mấy giờ về. Lời mắng phủ nhận cả con người thường đẩy đứa trẻ ra xa hơn, còn quy định rõ ràng thì giữ được con mà không làm đứt sợi dây tin cậy giữa hai bên.
Trong ứng xử ở cơ quan, bài học cũng tương tự. Đánh giá đồng nghiệp qua tin đồn về đời tư là cách nhanh nhất để làm hỏng không khí chung. Còn nếu bản thân mình muốn được tin, thì cách chắc chắn nhất vẫn là làm việc minh bạch, sổ sách rõ ràng, không có gì phải giấu ai.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mèo đàng chó điếm — cùng lối ghép hai con vật hoang để chỉ hạng người lêu lổng.
- Cây ngay không sợ chết đứng — lời trấn an cho người sống ngay thẳng trước điều tiếng.
- Sông sâu còn có kẻ dò — nhắc rằng lòng người khó đoán, đừng vội kết luận về ai.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một nếp, và nếp ấy chính là thứ mà lời chê kia bảo vệ.
- Giấy rách phải giữ lấy lề — dù hoàn cảnh thế nào cũng nên giữ lấy phần đàng hoàng của mình.
- Tiếng lành đồn xa, tiếng dữ đồn xa — cả tiếng tốt lẫn tiếng xấu đều đi rất nhanh trong cộng đồng.
Lời kết
Bốn tiếng mèo mả gà đồng cho thấy người xưa đòi hỏi ở nhau sự đường hoàng đến mức nào. Cái chuẩn ấy vẫn còn giá trị. Nhưng đọc lại câu này hôm nay, có lẽ nên giữ lấy phần đòi hỏi dành cho chính mình, và bớt đi phần phán xét dành cho người khác — bởi ta hiếm khi biết đủ về đời một người để nói một câu nặng đến thế.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
