Trong nhà có người sắp sinh, câu người ta hay nói với nhau nhất không phải là chúc sinh con trai hay con gái, cũng không phải chúc con sau này thành đạt. Câu ấy giản dị hơn nhiều: chúc mẹ tròn con vuông. Bốn chữ ngắn nhưng chứa đủ nỗi lo và niềm mong của bao đời người Việt trước một việc hệ trọng bậc nhất của đời sống.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
“Tròn” và “vuông” là hai hình khối hoàn chỉnh, cân đối, không sứt mẻ. Trong tiếng Việt, hai chữ ấy đi với nhau thành cụm “vuông tròn” để chỉ sự trọn vẹn: làm cho vuông tròn, mọi sự vuông tròn. Ở đây, dân gian tách cụm ấy ra, đặt một chữ cho mẹ, một chữ cho con, thành một câu chúc cân xứng: mẹ được phần trọn của mẹ, con được phần trọn của con.
Không nên hiểu máy móc rằng mẹ phải tròn theo hình dáng còn con phải vuông. Cách bắt cặp này là thủ pháp quen thuộc của thành ngữ bốn chữ tiếng Việt: chia một cụm từ có sẵn thành hai vế để tạo nhịp đối, đồng thời gọi tên đủ hai người trong cuộc.
Nhiều người liên hệ cặp vuông – tròn với quan niệm trời tròn đất vuông vốn quen thuộc trong văn hóa Việt. Đó là một liên hệ hợp lý về mặt hình ảnh, nhưng cần nói cho rõ rằng không có căn cứ chắc chắn nào xác định đó chính là gốc của câu chúc này.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Câu này được dùng như một lời chúc, một lời cầu mong, và cũng là một lời báo tin mừng: “Chị ấy sinh rồi, mẹ tròn con vuông cả.” Nghĩa là cuộc sinh nở đã qua an toàn, người mẹ khỏe, đứa trẻ lành lặn.
Đằng sau lời chúc là một thực tế mà thế hệ trước hiểu rất rõ: sinh nở là việc nguy hiểm. Người xưa gọi đó là cuộc vượt cạn, và có hẳn câu “đàn bà đi biển mồ côi một mình” để tả nỗi đơn độc của người mẹ trong giờ phút ấy. Khi y tế còn thô sơ, không ai dám coi việc mẹ tròn con vuông là điều đương nhiên. Vì thế lời chúc mang sức nặng của một lời khấn nguyện hơn là một câu xã giao.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lời chúc dân gian, lưu truyền trong lời ăn tiếng nói, không rõ ai đặt ra và không gắn với một điển tích hay một mốc lịch sử nào có thể kiểm chứng. Tốt nhất là nhận rằng nguồn gốc của nó không xác định được.
Câu này ít dị bản, có lẽ vì bốn chữ đã quá cân và quá gọn. Trong lời nói, người ta đôi khi rút còn “cho vuông tròn” hoặc “mọi sự vuông tròn” để chúc chung một việc hệ trọng nào đó được trọn vẹn, không riêng chuyện sinh nở. Gần nghĩa còn có cách nói “mẹ con vuông tròn”.
Bài học rút ra
Thứ nhất, người xưa đặt sự an toàn lên trước hết. Trong bốn chữ ấy không có chỗ cho mong ước con trai hay con gái, con kháu khỉnh hay con thông minh. Chỉ có một điều được cầu: cả hai mẹ con đều lành. Đó là một thang giá trị rất tỉnh táo mà đôi khi người thời nay lại quên, khi kỳ vọng bắt đầu chồng lên đứa trẻ ngay từ lúc nó chưa chào đời.
Thứ hai, câu chúc nhắc rằng người mẹ cần được chăm, chứ không chỉ đứa trẻ. Chữ “mẹ” đứng trước chữ “con”. Sau cuộc sinh, sự chú ý của cả nhà thường dồn hết vào em bé, trong khi người vừa vượt cạn mới là người cần được nghỉ, được ăn, được ngủ và được hỏi han. Bốn chữ này là một lời nhắc lặng lẽ về điều đó.
Thứ ba, trọn vẹn đã là một may mắn lớn. Người xưa mong sự vẹn toàn chứ không mong sự hơn người. Cách nghĩ ấy giúp con người biết đủ, biết trân trọng những gì bình thường mà quý giá: một cơ thể lành lặn, một gia đình đủ mặt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Điều kiện y tế ngày nay đã khác xưa rất nhiều, nhưng tinh thần của câu chúc thì vẫn nguyên giá trị. Với người sắp sinh, sự chuẩn bị tốt nhất là khám thai đúng lịch, ăn ngủ điều độ, chọn nơi sinh phù hợp và nghe theo chỉ dẫn chuyên môn. Lời chúc là để cầu mong, còn phần việc của con người thì vẫn phải làm cho đủ.
Với người chồng và gia đình, giai đoạn cần quan tâm nhất không chỉ là lúc sinh mà còn là những tuần sau đó. Người mẹ mới sinh thường thiếu ngủ, đau đớn và dễ tủi thân. Một người đỡ đần việc nhà, một người thay ca trông con để mẹ ngủ được vài tiếng liền — đó mới là cách chúc mẹ tròn con vuông bằng hành động.
Với người ngoài đến thăm, nên nhớ chọn lúc, đừng ở lâu, đừng bình phẩm về vóc dáng người mẹ hay về giới tính đứa trẻ. Một câu hỏi thăm chân thành và một chút quà thiết thực còn hơn nhiều lời khen suông.
Và với chính người mẹ, hãy cho phép mình được mệt, được nhờ vả. Vượt cạn xong không có nghĩa là mọi việc đã xong; giữ cho mình được khỏe cũng là giữ cho con được yên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đàn bà đi biển mồ côi một mình — nói thẳng nỗi đơn độc và hiểm nguy của người mẹ lúc sinh nở.
- Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn — đức hy sinh của người mẹ ngay từ những ngày đầu nuôi con.
- Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng — công nuôi dưỡng mênh mông không kể xiết.
- Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra — hai ơn lớn mà đời người khó trả.
- Con có cha như nhà có nóc — mái ấm cần đủ cả cha lẫn mẹ mới vững.
- Mẹ già như chuối chín cây — nhắc phận làm con biết quý mẹ khi còn kịp.
Lời kết
Mẹ tròn con vuông là lời chúc đẹp nhất mà người Việt dành cho một khởi đầu. Nó không cầu giàu sang, không cầu tài giỏi, chỉ cầu bình an cho hai con người vừa cùng nhau đi qua một cửa ải. Giữ được tinh thần ấy — coi sự lành lặn và bình yên là điều đáng mừng nhất — thì bốn chữ cũ vẫn còn nguyên chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
