Người xưa nói năng về chuyện tiền nong rất thẳng, và câu “Mất tiền mua mâm thì đâm cho thủng, mất tiền mua thúng thì đựng cho đầy” là một ví dụ. Nghe qua tưởng như xui người ta phá đồ, nhưng đọc kỹ thì đó là lời dặn về sự sòng phẳng: đã bỏ của ra thì phải được đúng phần của mình.
Nghĩa đen: mâm và thúng trong nhà người Việt
Ngày trước, cái mâm và cái thúng đều là đồ dùng đáng giá trong nhà. Mâm thường bằng đồng hoặc bằng gỗ, dùng bày cơm, bày cỗ, có nhà giữ cả đời, truyền lại cho con. Thúng đan bằng tre, dùng đong thóc, đựng gạo, gánh hàng ra chợ, mỗi cái cũng phải đổi bằng mấy buổi công.
“Đâm cho thủng” là cách nói cường điệu quen thuộc của dân gian, nghĩa là dùng cho tới mức không còn gì để dùng nữa, dùng cho thoả, cho đáng đồng tiền bỏ ra. “Đựng cho đầy” cũng vậy: đã mua cái thúng thì phải đổ cho đầy đến vành, chứ không lẽ bỏ tiền mua thúng lớn rồi chỉ đựng lưng lửng. Hai vế cùng một ý, chỉ đổi hình ảnh cho câu thêm nhịp và dễ nhớ.
Nghĩa bóng: đã bỏ ra thì phải được cho xứng
Câu tục ngữ dạy người ta biết đòi phần đúng của mình. Đã trả tiền mua hàng thì có quyền xem hàng cho kỹ, cân cho đủ, hỏi cho rõ; đã đóng góp công sức thì có quyền được ghi nhận. Đó không phải là tham lam, mà là sự sòng phẳng — thứ mà người xưa rất coi trọng trong mua bán.
Ở tầng nghĩa rộng hơn, câu này chê thói nửa vời. Đã bỏ tiền, bỏ thời gian, bỏ công sức vào một việc thì làm cho đến nơi đến chốn, dùng cho hết cái mình đã có. Bỏ tiền mua sách rồi để mốc trên giá, đóng học phí rồi bỏ buổi, sắm đồ nghề rồi cất trong kho — đều là những cách phí của mà người xưa không ưa.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ xuất xứ. Cả hai hình ảnh đều lấy từ đồ dùng thường ngày của nhà nông, cho thấy câu ra đời trong đời sống làng quê chứ không phải từ sách vở.
Trong dân gian, người ta hay nói gọn vế đầu — “mất tiền mua mâm thì đâm cho thủng” — vì chỉ một vế cũng đủ hiểu. Vế sau có nơi nói “mất tiền mua thúng thì đựng cho đầy”, có nơi kể theo thứ tự ngược lại. Cách nói khác nhau đôi chút nhưng ý thì vẫn là một.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết giữ phần đúng của mình là điều nên làm. Nhiều người ngại hỏi, ngại đòi, mua phải hàng thiếu cũng im cho xong. Người xưa không tán thành lối ấy. Hỏi cho rõ, đổi lại món hàng không đúng, nhắc người ta thực hiện điều đã hứa — tất cả đều là chuyện đàng hoàng, miễn là nói năng tử tế.
Thứ hai, đã làm thì làm cho trót. Cái mâm mua về mà không dùng thì thà đừng mua. Việc gì cũng vậy: bắt đầu rồi bỏ giữa chừng là cách phí công phí của lớn nhất, vì mình mất cả phần đã bỏ ra lẫn phần lẽ ra sẽ thu về.
Thứ ba, sòng phẳng khác với sát phạt. Đòi cho đủ phần mình không có nghĩa là chèn ép người bán, bắt bẻ từng ly để lấy phần hơn. Ranh giới nằm ở chỗ: mình đòi cái đã thoả thuận, hay đòi thêm cái ngoài thoả thuận. Vượt qua ranh giới ấy thì lại rơi vào thói “được voi đòi tiên” mà dân gian vẫn chê.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Khi mua sắm, câu tục ngữ nhắc ta đọc kỹ điều khoản, giữ lại hoá đơn, kiểm hàng trước khi nhận, và mạnh dạn phản hồi khi hàng không đúng như mô tả. Đó là quyền của người mua, và cũng là cách giúp người bán tử tế được phân biệt với người bán cẩu thả.
Trong học hành, tinh thần “đâm cho thủng” thể hiện ở chỗ đã theo một khoá học thì hỏi cho hết những gì mình chưa hiểu, làm hết bài tập, tận dụng tài liệu được phát. Cùng một khoản học phí, người chịu hỏi và người ngồi im nhận về hai kết quả rất khác nhau.
Trong công việc, câu này nhắc cả hai phía. Người đi làm đã nhận việc thì làm cho trọn, đừng để dở dang rồi đẩy cho người khác. Người quản lý đã bỏ chi phí thuê thiết bị, mua phần mềm, tổ chức tập huấn thì phải xem những thứ ấy có được dùng đến nơi đến chốn không, kẻo mua mâm về rồi treo lên tường.
Trong nuôi dạy con, thay vì sắm thật nhiều đồ chơi, sách vở, lớp học thêm, cha mẹ có thể dạy con dùng cho hết những gì đang có. Một đứa trẻ biết đọc kỹ một cuốn sách sẽ hơn đứa trẻ có cả giá sách chưa mở. Đó cũng là cách dạy con quý đồng tiền của cha mẹ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tiền nào của nấy — nhắc mối liên hệ giữa số tiền bỏ ra và thứ mình nhận về.
- Của rẻ là của ôi — ham rẻ thì dễ mua phải thứ không dùng được bao lâu.
- Của một đồng, công một nén — có những thứ tiền mua thì rẻ nhưng công bỏ ra lại lớn.
- Thuận mua vừa bán — nền tảng của mọi cuộc mua bán sòng phẳng, hai bên đều thấy đáng.
- Đầu voi đuôi chuột — chê thói làm việc hăng hái lúc đầu rồi bỏ dở, đúng cái mà câu tục ngữ này muốn tránh.
- Năng nhặt chặt bị — biết tận dụng từng chút một thì lâu ngày cũng thành của.
Lời kết
Câu “Mất tiền mua mâm thì đâm cho thủng, mất tiền mua thúng thì đựng cho đầy” nghe có vẻ chỏng lỏn mà thật ra rất tỉnh táo. Nó dạy ta quý đồng tiền và công sức của chính mình: đã bỏ ra thì phải nhận về cho xứng, đã bắt tay thì làm cho trọn. Sòng phẳng với người, sòng phẳng với cả những gì mình đã chọn — đó là cách sống mà người xưa gửi lại trong hai vế nói vui.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
