Trong đời sống làng xóm xưa, hai việc hệ trọng nhất của một gia đình là việc hiếu và việc hỉ. Cũng chính hai việc ấy dễ sinh lời bàn ra tán vào nhất, nên người xưa mới có câu Ma chê cưới trách. Bốn chữ gọn lỏn mà đúc được cả một kinh nghiệm sống: làm việc lớn giữa đông người thì khó lòng vừa lòng được tất cả.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
"Ma" ở đây là đám ma, việc tang. "Chê" là chê bai, dị nghị. "Cưới" là đám cưới, việc hỉ. "Trách" là trách móc, hờn giận. Câu tục ngữ đặt hai việc lớn cạnh hai thái độ thường gặp của người ngoài cuộc.
Đám tang thì bị chê: chê cỗ bàn sơ sài, chê nghi lễ thiếu bài bản, chê con cháu lo không chu đáo. Đám cưới thì bị trách: trách mời thiếu người, trách xếp chỗ ngồi không phải, trách đi đón dâu sai giờ, trách quà cáp không tươm.
Cách nói đăng đối này rất tiêu biểu cho tục ngữ Việt: hai vế bốn chữ, mỗi vế một việc, một thái độ, đọc lên là nhớ ngay.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nghĩa bóng của câu là một nhận xét tỉnh táo về miệng đời. Ở nơi mà hàng trăm con người cùng dự một việc, mỗi người mang theo một thước đo riêng, một lệ nhà riêng, một mối quan hệ riêng với gia chủ, thì làm cách nào cũng sẽ có người thấy chưa phải.
Người xưa không nói vậy để cay đắng. Họ nói để người trong cuộc bớt hoang mang. Biết trước rằng thế nào cũng có lời ra tiếng vào, gia chủ sẽ đỡ khổ tâm khi nghe được một câu chê, và tập trung vào phần cốt lõi: lo cho người đã khuất được tươm tất, lo cho đôi trẻ được yên vui.
Câu ma chê cưới trách cũng ngầm nhắc phía người dự. Đến với việc hiếu việc hỉ của nhà người ta là đến để chia buồn, chia vui, không phải để chấm điểm.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ có từ bao giờ. Nó gắn với nếp làng xã cổ truyền, nơi việc cưới việc tang không phải chuyện riêng của một nhà mà là việc chung của cả họ, cả xóm, có sự tham gia của giáp, của phường hội, và chịu sự soi xét của cả cộng đồng.
Câu thường được dùng nguyên vẹn bốn chữ, ít khi biến đổi. Trong lời nói hằng ngày, người ta hay thêm phần giải thích phía sau, kiểu "ma chê cưới trách, biết thế nào cho vừa", nhưng đó là cách nói thêm chứ không phải dị bản cố định.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy làm việc theo lòng mình và theo sức mình, đừng làm để tránh lời chê. Nếu lấy việc bịt miệng thiên hạ làm mục tiêu thì không bao giờ đủ, vì lời chê không có đáy. Nhiều gia đình xưa đã vay mượn làm đám thật lớn chỉ vì sợ tiếng, để rồi mang nợ nhiều năm sau. Đó là điều nên bỏ.
Bài học thứ hai là học cách nghe lời chê cho đúng. Trong những lời bàn tán, luôn có một phần là góp ý thật lòng của người thân thiết, đáng để lắng nghe và sửa. Phần còn lại chỉ là chuyện phiếm cửa miệng, nghe xong nên để đó. Phân biệt được hai phần ấy là một kỹ năng sống.
Bài học thứ ba dành cho người đi dự. Trước một đám tang, im lặng và có mặt đã là điều quý nhất; trước một đám cưới, một lời chúc chân thành hơn mọi nhận xét về mâm cỗ. Người xưa coi trọng lễ nghi, nhưng cái gốc của lễ vẫn là tấm lòng, không phải hình thức bày biện.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay, việc hiếu việc hỉ đã gọn nhẹ hơn nhiều, và đó là thay đổi đáng mừng. Nhiều gia đình chọn báo tin trong phạm vi thân thuộc, làm lễ vừa phải, dành phần chi phí tiết kiệm được để lo việc thiết thực hơn. Câu tục ngữ chính là chỗ dựa tinh thần cho những lựa chọn ấy: đằng nào cũng có người nói, vậy hãy chọn cách đúng với hoàn cảnh nhà mình.
Câu này cũng ứng vào nhiều việc khác ngoài cưới xin, ma chay. Tổ chức một sự kiện ở cơ quan, một buổi họp lớp, một chuyến đi chung của gia đình lớn, thế nào cũng có người chưa hài lòng về giờ giấc hay chỗ ngồi. Người đứng ra lo việc nên chuẩn bị sẵn tinh thần ấy, hỏi ý kiến trước những người liên quan nhất, rồi quyết và chịu trách nhiệm.
Với người trẻ, đây còn là bài học về việc sống dưới ánh nhìn của người khác. Mạng xã hội khiến mọi lựa chọn cá nhân dễ bị bình phẩm hơn xưa gấp bội. Ai hiểu câu tục ngữ này sẽ bớt sợ dư luận, mà vẫn không mất đi sự tử tế cần thiết với xóm giềng, họ hàng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ở sao cho vừa lòng người — không có cách sống nào làm hài lòng được tất cả mọi người.
- Trăm năm bia đá thì mòn, nghìn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ — lời người đời truyền lại còn dai hơn cả bia đá.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ — cách đối đãi quý hơn mâm cao cỗ đầy.
- Của cho không bằng cách cho — thái độ khi trao mới là điều người nhận nhớ lâu.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một tục riêng, nên hỏi trước khi làm.
Lời kết
Ma chê cưới trách là câu tục ngữ vừa thực tế vừa an ủi. Người xưa thừa nhận rằng miệng đời khó chiều, để rồi khuyên ta hãy giữ lấy cái gốc: lo việc bằng tấm lòng, làm đúng sức mình, và đối đãi với xóm giềng cho phải đạo. Làm được vậy thì lời chê nào rồi cũng qua, còn tình nghĩa thì ở lại.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
