Có những câu ca dao chỉ hai dòng mà đọc xong người ta phải khẽ giật mình nhìn lại mình. Câu Lươn ngắn lại chê chạch dài là một câu như thế. Người xưa không lên giọng dạy dỗ, chỉ đem mấy con vật dưới bùn ra đặt cạnh nhau, rồi để cái nghịch lý tự nó bật lên thành tiếng cười.
Lươn ngắn lại chê chạch dài
Thờn bơn méo miệng chê trai lệch mồm
Nghĩa đen của câu ca dao
Bốn con vật trong câu đều quen thuộc với người sống ở vùng ruộng nước. Lươn và chạch đều là loài thân dài, trơn nhớt, sống chui rúc trong bùn; hai con gần nhau đến mức người ta hay nhắc chung. Con lươn thường dài hơn con chạch, vậy mà câu ca dao lại dựng lên cảnh con lươn chê con chạch dài — nghĩa là lấy chính cái đặc điểm của họ nhà mình ra để chê người cùng loài.
Thờn bơn là loài cá thân dẹt, nằm nghiêng một bên dưới đáy, hai mắt lệch hẳn về một phía và cái miệng thì méo xệch. Trai ở đây là con trai sống dưới nước, hai mảnh vỏ khép lại không bao giờ thật khít. Con thờn bơn miệng méo mà lại đi chê con trai lệch mồm thì quả là chuyện khó tin.
Cái tài của người xưa là chọn đúng những con vật mang sẵn khuyết điểm y hệt nhau. Kẻ chê và người bị chê cùng một tật, chỉ khác là kẻ chê không nhìn thấy tật của mình.
Nghĩa bóng — người xưa muốn nói gì
Nghĩa bóng đã rõ: câu ca dao cười thói hay bới móc, chê bai người khác trong khi bản thân cũng chẳng hơn gì. Đó là người vụng về nhưng luôn miệng phê cách làm của đồng nghiệp. Đó là người sống bừa bộn nhưng đến nhà ai cũng nhận xét nhà cửa. Đó là người nợ nần chồng chất nhưng lại chê người khác không biết tính toán.
Sâu hơn một tầng, câu ca dao chỉ ra một điểm rất người: ta nhìn khuyết điểm của kẻ khác bằng con mắt phóng đại, còn khuyết điểm của mình thì hoặc không thấy, hoặc thấy mà tự bào chữa. Con lươn không có gương để soi, nhưng con người thì có — vấn đề là ta ít khi chịu soi.
Người xưa cũng ngầm nhắc rằng lời chê thường bật ra dễ dàng nhất khi ta thấy ở người khác đúng cái tật mà mình đang giấu. Người khó chịu với thói khoe khoang của người khác, đôi khi chính là người rất muốn được khen.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này ra đời từ bao giờ và do ai đặt. Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không có tác giả cụ thể, và không nên gán cho một xuất xứ nào để cho câu chuyện thêm ly kỳ.
Câu thường được đọc trọn hai dòng như trên, nhưng trong lời nói hằng ngày người ta hay rút gọn còn vế đầu — lươn ngắn lại chê chạch dài — và thế cũng đủ hiểu. Một số nơi đọc là chạch ngắn lại chê lươn dài, đảo vai hai con vật; ý nghĩa vẫn nguyên, thậm chí việc đảo được vai như vậy càng cho thấy cái nghịch lý mới là điều người xưa nhắm tới, chứ không phải con nào dài hơn con nào.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy soi mình trước khi mở lời. Không phải để không bao giờ dám góp ý, mà để lời góp ý của mình có sức nặng. Một người tự biết chỗ dở của mình khi nhận xét người khác sẽ tự nhiên nói bằng giọng khác — bớt phần phán xét, thêm phần chia sẻ.
Bài học thứ hai là phân biệt góp ý với chê bai. Góp ý nhắm vào việc và hướng tới chỗ sửa được; chê bai nhắm vào người và chỉ nhằm hạ người ta xuống cho bằng mình. Con lươn trong câu ca dao không giúp con chạch điều gì cả, nó chỉ muốn nói cho sướng miệng.
Bài học thứ ba là bớt khó tính với những khác biệt vốn không phải khuyết điểm. Con chạch dài hay ngắn là do trời sinh, đâu phải lỗi. Nhiều điều ta chê ở người khác cũng vậy: giọng nói vùng miền, dáng người, cách sống khác mình. Chê những thứ ấy chẳng những vô ích mà còn làm tổn thương người khác.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, có thể tự đặt cho mình một quy ước nhỏ: trước khi nêu một lời chê trong cuộc họp, thử nghĩ xem trong sáu tháng qua mình đã mắc lỗi tương tự chưa. Nếu có, hãy nói kèm cả trải nghiệm ấy. Câu góp ý lập tức đổi màu, từ chỗ đẩy người khác xuống thành chỗ cùng nhau đi lên.
Trên mạng xã hội, câu ca dao này càng đúng. Chê một người xa lạ thì rất dễ vì ta không phải chịu trách nhiệm gì. Nhưng thói quen ấy làm mòn dần khả năng nhìn lại chính mình, và biến ta thành con lươn trong câu chuyện lúc nào không hay.
Trong gia đình, cha mẹ hay so con mình với con nhà người, hoặc chê con những tật mà chính mình cũng có. Trẻ con rất nhạy với sự bất nhất ấy. Thay vì chê, làm gương là cách dạy vừa nhẹ nhàng vừa hiệu quả hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chó chê mèo lắm lông — cùng một kiểu nghịch lý: kẻ chê và người bị chê cùng một tật.
- Vụng múa chê đất lệch — không nhận chỗ kém của mình mà đổ cho hoàn cảnh.
- Bới lông tìm vết — chê thói cố tình soi mói để tìm cho ra cái xấu của người.
- Ai ơi chớ vội cười nhau — lời khuyên nhẹ nhàng mà thấm về sự khiêm nhường.
- Việc người thì sáng, việc mình thì quáng — nhìn việc người thì tỏ, đến việc mình lại mờ.
Lời kết
Câu Lươn ngắn lại chê chạch dài không cấm ta nhận xét ai. Người xưa chỉ đặt trước mặt ta một tấm gương và hỏi khẽ: trước khi chê người, đã nhìn kỹ mình chưa? Ai trả lời được câu hỏi ấy một cách thành thật thì lời nói ra sẽ vừa đúng vừa dễ nghe — và đó mới là điều làm nên một người biết ứng xử.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
