Có những chuyện rành rành ra đấy, vậy mà qua miệng vài người là thành ra khác hẳn. Người xưa gọi tên hiện tượng ấy bằng một hình ảnh rất trúng: “Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo”. Câu tục ngữ không chỉ chê người khác, nó còn là lời cảnh tỉnh cho chính cái lưỡi của mỗi chúng ta.
Nghĩa đen: vì sao lại nhắc chuyện xương?
Trong cơ thể người, hầu hết các bộ phận cử động được đều nhờ có xương làm khung: tay có xương tay, chân có xương chân. Riêng cái lưỡi thì không. Nó là một khối thịt mềm, uốn được về mọi phía, cong lên, quặt xuống, gập lại, không có gì giữ cho nó phải thẳng. Người xưa quan sát rất kỹ điều đó rồi rút ra nhận xét: cái gì không có xương thì không có hướng cố định.
“Lắt léo” là quanh co, ngoắt ngoéo, đi đường vòng chứ không đi đường thẳng. “Nhiều đường lắt léo” tức là bẻ được theo vô số kiểu. Câu tục ngữ thường được nói đủ hơn thành: “Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, miệng không vành nó méo tứ tung” — thêm vế sau, hình ảnh càng rõ: cái miệng cũng chẳng có vành cứng nào giữ, nên muốn méo về đâu thì méo.
Nghĩa bóng: cùng một việc, nói kiểu nào cũng được
Nghĩa bóng nằm gọn ở chỗ: lời nói không có cái khung cứng nào bắt nó phải trung thành với sự thật. Cùng một sự việc, người ta có thể kể theo hướng có lợi cho mình, bỏ bớt vài chi tiết, thêm vào vài chữ, đổi thứ tự trước sau — thế là câu chuyện đã khác. Không cần nói dối trắng trợn, chỉ cần uốn cái lưỡi một chút.
Vì thế câu tục ngữ mang sắc thái chê trách. Người ta dùng nó để nói về hạng người hôm nay hứa thế này, mai chối thế khác; lúc cần thì ngọt như mía, lúc xong việc thì trở giọng. Nhưng ẩn dưới lời chê ấy là một lời khuyên thực tế: đã biết lưỡi mềm như thế thì đừng đặt hết niềm tin vào lời nói suông.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này có từ bao giờ và do ai đặt. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc kết từ quan sát cơ thể và đời sống, được truyền miệng rồi định hình dần, nên việc gán cho một xuất xứ cụ thể là điều không nên làm.
Dạng đầy đủ hai vế “Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, miệng không vành nó méo tứ tung” là dạng hay gặp trong lời ăn tiếng nói dân gian; dạng rút gọn một vế cũng được dùng rộng rãi và đủ nghĩa. Trong cùng mạch ý còn có nhiều câu khác cùng nhắm vào sự thiếu tin cậy của lời nói: “Nói một đằng làm một nẻo”, “Ăn không nói có”, “Hứa hươu hứa vượn”. Đối lại với chúng là “Nói có sách, mách có chứng” và “Nói lời phải giữ lấy lời” — hai câu chỉ ra cách chữa: cho lời nói một bộ xương bằng bằng chứng và bằng chữ tín.
Bài học rút ra
Tin việc làm hơn tin lời nói. Người ta có thể nói bất cứ điều gì, nhưng làm thì khó giả. Khi cần đánh giá một người, hãy nhìn vào những gì họ đã làm trong quá khứ chứ đừng nhìn vào những gì họ đang hứa cho tương lai. Đây không phải là hoài nghi tất cả, mà chỉ là đặt lời nói vào đúng chỗ của nó.
Cái gì quan trọng thì phải có chỗ bám cứng. Lưỡi không có xương, nhưng con người có thể tự đắp xương cho lời mình bằng giấy tờ, bằng con số, bằng nhân chứng. Thoả thuận làm ăn thì ghi ra văn bản; phân công việc thì chốt lại bằng tin nhắn; vay mượn thì viết giấy. Làm vậy không phải vì nghi ngờ nhau, mà vì để về sau không ai phải nhớ nhầm.
Cái lưỡi đáng đề phòng nhất là lưỡi của chính mình. Ta rất dễ nhận ra người khác lắt léo, mà rất khó nhận ra lúc mình đang tự bẻ cong câu chuyện để đỡ xấu hổ. Kể lại một cuộc cãi vã, ai cũng có xu hướng kể phần mình đúng. Ý thức được điều đó là bước đầu để nói cho ngay.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, bài học rõ nhất là thói quen chốt lại bằng chữ. Sau một cuộc họp, chỉ cần một tin nhắn tóm tắt “mình thống nhất là A làm việc này, xong trước thứ sáu” là đủ dựng lên bộ xương cho toàn bộ cuộc nói chuyện. Rất nhiều mâu thuẫn ở nơi làm việc không phải do ai gian dối, mà do mỗi người nhớ một kiểu.
Khi nghe kể chuyện của người khác, hãy nhớ rằng mình mới nghe được một phía. Chuyện hàng xóm, chuyện họ hàng, chuyện đồng nghiệp — qua một cái lưỡi là đã nghiêng một chút, qua ba bốn cái lưỡi thì có khi không còn nhận ra nữa. Cách ứng xử an toàn là nghe rồi để đó, đừng vội truyền tiếp và càng đừng vội kết luận về người vắng mặt.
Trong nuôi dạy con, câu này nhắc ta để ý những lần đứa trẻ chối quanh. Trẻ con rất nhanh học được rằng uốn lời một chút thì thoát tội. Nếu người lớn phạt nặng lỗi ban đầu nhưng lại bỏ qua chuyện nói dối, đứa trẻ sẽ học ngay bài học sai. Ngược lại, nếu nó thấy nhận lỗi thẳng thì được nhẹ hơn, cái lưỡi của nó sẽ dần có xương.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nói một đằng làm một nẻo — lời và việc không khớp, dấu hiệu rõ nhất của người không đáng tin.
- Ăn không nói có — dựng chuyện không thành có, mức nặng nhất của cái lưỡi lắt léo.
- Hứa hươu hứa vượn — hứa cho sướng miệng rồi bỏ đó, chẳng định làm bao giờ.
- Nói có sách, mách có chứng — cách chữa: đã nói thì phải có căn cứ tra lại được.
- Nói lời phải giữ lấy lời — lời đã ra thì phải theo đến cùng, đó là chữ tín.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — sai lời một lần, những lần sau nói thật cũng chẳng ai nghe.
Lời kết
“Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo” là một câu nói tỉnh táo chứ không cay nghiệt. Người xưa không bảo ta nghi ngờ tất cả mọi người, chỉ nhắc rằng lời nói vốn mềm nên cần được chống đỡ bằng bằng chứng và bằng chữ tín. Ai tự đắp được cho lời mình một bộ xương như thế thì nói ít cũng có người nghe; còn ai cứ để lưỡi tự do uốn theo lợi ích trước mắt thì đến lúc cần được tin nhất lại chẳng còn ai tin.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
