Quả vả to, quả sung nhỏ, treo trên hai cây khác nhau, tên gọi cũng khác nhau. Nhưng bổ đôi ra thì ruột bên trong giống nhau đến lạ. Từ chuyện quen thuộc ấy, người xưa rút ra một câu nói về con người: lòng vả cũng như lòng sung. Câu tục ngữ này bênh vực sự cảm thông, đồng thời cũng là một lời nhắc rất thẳng.
Nghĩa đen: hai thứ quả, một thứ ruột
Vả và sung là hai loại cây quen thuộc ở làng quê Việt, cùng một họ, quả mọc thành chùm bám vào thân và cành. Quả vả lớn hơn hẳn, thường được ăn ghém, kho hoặc muối. Quả sung nhỏ, chát, hay dùng để muối xổi hoặc kho cá.
Nhìn từ bên ngoài, người ta phân biệt được ngay: một bên to, một bên bé. Nhưng khi bổ đôi thì bên trong đều là phần ruột lấm tấm, cấu tạo hệt nhau. Cái khác chỉ nằm ở kích thước và cái tên, còn bản chất thì như một.
Chữ lòng ở đây được dùng rất khéo. Trong tiếng Việt, lòng vừa chỉ phần ruột bên trong của quả, của con vật, vừa chỉ tâm tư tình cảm của con người. Câu tục ngữ đứng ngay chỗ giao nhau của hai nghĩa ấy: nói chuyện ruột quả mà thực ra là nói chuyện lòng người.
Nghĩa bóng: ai cũng có lòng như ai
Về nghĩa bóng, lòng vả cũng như lòng sung nghĩa là bụng dạ, tình cảm con người về cơ bản giống nhau. Điều mình mong thì người khác cũng mong. Điều mình sợ thì người khác cũng sợ. Cái làm mình đau thì cũng làm người ta đau.
Câu này thường được dùng trong hai tình huống, với hai sắc thái hơi khác nhau.
Thứ nhất là để bênh vực, để kêu gọi cảm thông: đừng trách người ta, ai vào hoàn cảnh ấy cũng xử sự như vậy thôi. Đây là cách dùng phổ biến nhất, và nó chứa một tinh thần rất nhân hậu.
Thứ hai là để nhắc nhở khi ai đó đòi hỏi quá đáng: mình còn không làm được thì sao bắt người khác phải làm. Ở nghĩa này, câu tục ngữ trở thành một cái gương soi. Nó chặn đứng thói quen rất phổ biến là dùng hai thước đo, một thước rộng rãi cho mình và một thước nghiêm khắc cho người.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dân gian, không xác định được ra đời từ bao giờ và cũng không gắn với tác giả hay câu chuyện lịch sử nào. Hình ảnh trong câu lấy từ hai loại cây quen thuộc trong vườn nhà, nên nhiều khả năng nó hình thành tự nhiên qua lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Trong thực tế người ta nói cả hai chiều: lòng vả cũng như lòng sung và lòng sung cũng như lòng vả, nghĩa hoàn toàn như nhau. Cách nói gần gũi nhất trong tiếng Việt hiện đại là suy bụng ta ra bụng người, tuy nhiên cụm này đôi khi mang sắc thái phê phán, chỉ việc lấy bụng dạ mình mà đoán bừa cho người khác. Còn lòng vả cũng như lòng sung thì trung tính hơn, thiên về nhắc nhở sự đồng cảm.
Một cách nói khác cùng hướng là thương người như thể thương thân, nhưng câu đó là lời khuyên đạo lý, còn câu vả sung là một nhận xét về bản tính con người. Một bên bảo ta nên làm gì, một bên chỉ ra sự thật vốn có.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là bớt tự cho mình đặc biệt. Người ta hay nghĩ nỗi khổ của mình là riêng, sự cố gắng của mình là hiếm, còn cái sai của người khác thì do bản tính họ kém. Câu tục ngữ kéo ta về mặt đất: hoàn cảnh giống nhau thì con người phản ứng giống nhau, phần lớn thời gian là như vậy.
Bài học thứ hai là muốn hiểu ai thì thử đặt mình vào chỗ họ trước khi phán xét. Trước khi trách người bán hàng cáu kỉnh, hãy nghĩ tới một ngày đứng liên tục dưới nắng. Trước khi trách con lười học, hãy nhớ lại chính mình năm mười tuổi. Đây là cách nhìn người ít sai lầm nhất, vì nó dùng chính kinh nghiệm của mình làm thước.
Bài học thứ ba, ngược lại, là đừng ngây thơ. Vì lòng người giống nhau nên cái tốt giống nhau mà cái ham cũng giống nhau. Nếu mình thấy một món lợi là hấp dẫn thì người khác cũng thấy thế. Nếu mình thấy khó lòng vô tư khi đứng trước quyền lợi thì đừng trông đợi người khác vô tư giùm mình. Hiểu vậy để làm việc gì cũng nên rõ ràng ngay từ đầu, đó không phải là nghi kỵ mà là biết người biết ta.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong quản lý và làm việc nhóm, câu này rất hữu dụng. Người phụ trách đòi nhân viên nhiệt tình vượt mức trong khi chính mình cũng chỉ làm đúng giờ, thì cấp dưới sẽ nhìn ra ngay. Ngược lại, khi ra một quy định mới, hãy tự hỏi nếu mình là người phải thực hiện thì mình có thấy hợp lý không. Quy định nào chính người ra quy định cũng ngại tuân theo thì khó mà sống được lâu.
Trong gia đình, đây là câu nên nhớ mỗi khi mâu thuẫn. Vợ chồng thường tranh nhau ai vất vả hơn, mà quên rằng cái mệt của người kia cũng thật như cái mệt của mình. Cha mẹ đòi con hiểu chuyện trong khi chính mình cũng đang cáu bẳn vì áp lực. Chỉ cần dừng một nhịp và nhớ tới quả vả quả sung, giọng nói đã khác đi nhiều.
Trong quan hệ hàng xóm, làng nước, câu tục ngữ giúp giảm bớt những cuộc tị nạnh không đáng có. Nhà nào cũng có việc khó nói, cũng có lúc túng, cũng có đứa con chưa nên. Nhìn nhau bằng con mắt ấy thì nhiều chuyện tự nhiên nhẹ đi.
Trong cách dạy con, nên tập cho trẻ hỏi một câu đơn giản mỗi khi trẻ tranh cãi với bạn: nếu con là bạn ấy thì con thấy thế nào. Đó chính là câu tục ngữ này được nói bằng ngôn ngữ của trẻ con.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thương người như thể thương thân — lấy chính mình làm thước để biết cách đối xử với người khác.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — nỗi đau của một người là nỗi đau chung, vì lòng người vốn thông với nhau.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn hiểu bụng dạ ai thì cần thời gian, không thể nhìn thoáng qua mà kết luận.
- Sông sâu còn có kẻ dò, lòng người nham hiểm ai đo cho tường — mặt kia của tấm huy chương: giống nhau về bản tính, nhưng vẫn khó dò từng người cụ thể.
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — muốn biết sự thật thì hỏi người không có lý do phải giấu lòng mình.
- Lá lành đùm lá rách — từ chỗ hiểu nhau mà đi tới chỗ đỡ đần nhau.
Lời kết
Người xưa không cần đến sách vở cao xa để nói về bản tính con người. Chỉ cần hai thứ quả trong vườn, bổ ra, nhìn vào, rồi đặt cạnh nhau. Lòng vả cũng như lòng sung vừa là lời an ủi cho những ai đang bị trách oan, vừa là lời nhắc cho những ai đang trách người quá nặng. Hiểu được câu này thì cách nhìn người cũng bớt gay gắt đi, mà lại chính xác hơn.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
