Người Việt xưa quý miếng ăn, nhất là trong những năm tháng thiếu thốn. Vậy mà có một thứ được đặt lên cao hơn cả mâm cỗ đầy, đó là một tiếng chào. Câu tục ngữ lời chào cao hơn mâm cỗ nói gọn một phép cân đo đã thành nếp trong cách ứng xử của cha ông.
Nghĩa đen: đem lời nói ra cân với miếng ăn
Mâm cỗ trong đời sống xưa là thứ tốn kém nhất mà một gia đình có thể bày ra. Cỗ chỉ có vào dịp giỗ chạp, cưới hỏi, hội hè. Để có một mâm cỗ tươm tất, người ta phải lo từ nhiều ngày trước, có khi phải vay mượn. Vì vậy mâm cỗ là biểu tượng của sự đãi đằng ở mức cao nhất.
Lời chào thì ngược lại: không mất tiền, không mất công, chỉ mất vài giây và một chút để tâm. Đặt hai thứ ấy lên bàn cân, câu tục ngữ tuyên bố dứt khoát rằng thứ không mất gì lại đứng trên thứ tốn kém nhất.
Chữ cao hơn ở đây không so về giá trị vật chất, mà so về sức nặng trong lòng người. Khách đến nhà mà chủ nhà lơ đãng, không một tiếng thưa gửi, thì dù mâm cỗ có đủ nem công chả phượng, người ta vẫn ra về với cảm giác mình không được coi trọng. Ngược lại, một bát nước chè kèm câu chào niềm nở lại làm người ta nhớ lâu.
Nghĩa bóng: được coi trọng quan trọng hơn được đãi đằng
Về nghĩa bóng, câu tục ngữ nói tới một nhu cầu rất sâu của con người: nhu cầu được nhìn thấy, được thừa nhận. Lời chào chính là tín hiệu đầu tiên cho biết ta có tồn tại trong mắt người đối diện hay không.
Người xưa hiểu rằng của cải có thể bù đắp cái thiếu về vật chất, nhưng không bù được cái thiếu về tình. Một bữa tiệc linh đình mà lạnh nhạt chỉ để lại cảm giác mình vừa dự một nghi thức. Một cuộc gặp giản dị mà chân thành lại nuôi được quan hệ nhiều năm.
Câu này còn hàm ý một điều nữa: lời chào cho biết rất nhiều về người chào. Nó lộ ra sự có ý tứ hay vô tâm, sự đàng hoàng hay xuề xoà, thái độ thật hay chỉ là phép xã giao. Vì thế trong kinh nghiệm nhìn người của dân gian, cách một người chào hỏi luôn được xem là một trong những dấu hiệu đầu tiên và đáng tin.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dân gian quen thuộc, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tác giả hay điển tích nào; không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể khi không có căn cứ.
Câu thường được nói gọn thành lời chào cao hơn cỗ, ý nghĩa không đổi. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, nó hay đi kèm với những câu dạy trẻ như đi thưa về gửi, gọi dạ bảo vâng, hoặc câu nhắc quen thuộc đi hỏi về chào.
Cùng mạch đề cao lời nói còn có lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau. Tuy nhiên hai câu nhấn vào hai việc khác nhau: câu kia nói về cách chọn lời khi đã vào chuyện, còn lời chào cao hơn mâm cỗ nói về cái mở đầu, về việc chủ động nhận ra sự có mặt của người khác.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là những thứ rẻ nhất thường có sức nặng lớn nhất. Chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi đều không tốn đồng nào, nhưng thiếu chúng thì mọi thứ đắt tiền khác cũng mất giá. Người khôn ngoan biết đầu tư vào những thứ không mất phí này trước.
Bài học thứ hai là lễ nghĩa nằm ở sự để ý, không nằm ở hình thức. Một tiếng chào buông thõng cho có, mắt vẫn nhìn chỗ khác, thì cũng bằng không. Cái làm nên giá trị của lời chào là một khoảnh khắc dừng lại, nhìn vào người kia và thừa nhận sự có mặt của họ. Trẻ con nhận ra sự khác nhau ấy rất nhanh, và người lớn cũng vậy.
Bài học thứ ba là lời chào mở đường cho mọi việc về sau. Trong làm ăn cũng như trong quan hệ láng giềng, phần lớn thiện cảm hoặc ác cảm được hình thành trong vài phút đầu. Người xưa không có sách vở về giao tiếp, nhưng đã tổng kết được điều đó bằng một câu sáu chữ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, đây là bài học đầu tiên nên dạy trẻ, và phải dạy bằng cách làm gương. Cha mẹ chào ông bà thì con sẽ chào ông bà. Cha mẹ chào bác bảo vệ, chào cô bán hàng thì đứa trẻ hiểu rằng lời chào không phân biệt sang hèn. Ngược lại, bắt con khoanh tay chào khách trong khi người lớn trong nhà đối đãi với nhau bằng sự im lặng thì đứa trẻ chỉ học được cái vỏ.
Ở nơi làm việc, một lời chào buổi sáng, một cái gật đầu khi đi ngang qua đồng nghiệp tưởng là chuyện vặt, nhưng chính những chi tiết ấy quyết định không khí của cả tập thể. Người mới đến được chào đón tử tế trong ngày đầu sẽ nhớ rất lâu. Trong giao dịch, việc gọi đúng tên khách hàng và chào hỏi trước khi vào việc thường có giá trị hơn nhiều lời quảng cáo.
Trong quan hệ hàng xóm, lời chào là thứ giữ cho mối quan hệ không nguội. Ở phố xá, nhiều người sống cạnh nhau nhiều năm mà không biết tên nhau. Đến lúc có việc cần nhờ vả thì mới thấy khoảng cách đó đắt đến mức nào. Chỉ một tiếng chào mỗi lần gặp ở thang máy hay đầu ngõ cũng đủ để khi hữu sự người ta sẵn lòng với nhau.
Cũng cần hiểu câu này cho đúng chừng mực. Đề cao lời chào không có nghĩa là chuộng hình thức hay xem nhẹ việc đãi đằng chu đáo. Người xưa vẫn lo mâm cỗ tươm tất khi có khách. Ý của câu tục ngữ là: nếu phải chọn, thì cái tình đặt lên trước, còn tốt nhất vẫn là có cả hai.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — lời nói không tốn kém nhưng quyết định lòng người.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — ứng xử là thứ phải học, bắt đầu từ những việc nhỏ nhất.
- Đi thưa về gửi — nếp nhà cơ bản, dạy trẻ biết có người trên và biết giữ phép.
- Nhập gia tuỳ tục — đến nơi nào thì theo lệ nơi ấy, kể cả cách chào hỏi.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — biết ý tứ trong bữa ăn, chỗ ngồi, cũng chính là biết tôn trọng người khác.
- Một điều nhịn, chín điều lành — giữ hoà khí bằng thái độ, nhiều khi hơn mọi lý lẽ.
Lời kết
Trong một xã hội mà người ta gặp nhau nhiều hơn nhưng nhìn nhau ít hơn, câu lời chào cao hơn mâm cỗ lại càng có chỗ đứng. Nó nhắc rằng thứ người khác cần ở ta trước tiên không phải sự hào phóng, mà là sự để tâm. Và cái để tâm ấy thường bắt đầu bằng một việc rất nhỏ: nhìn thẳng vào người trước mặt và mở lời chào.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
