Trong lời ăn tiếng nói của người Việt, có những câu ngắn đến mức tưởng như chỉ là một lời cộc lốc, vậy mà chứa cả một nguyên tắc sống. “Lời ăn lỗ chịu” là một câu như thế. Bốn tiếng, hai vế, và một lẽ công bằng mà ai làm ăn cũng phải thuộc.
Nghĩa đen: hai đầu của một cuộc làm ăn
“Lời” là phần dôi ra sau khi đã trừ vốn: mua con lợn giống về nuôi, bán được nhiều hơn tiền giống và tiền cám thì phần chênh ấy là lời. “Lỗ” là chiều ngược lại, bỏ ra nhiều mà thu về ít hơn, tiền vốn hụt đi.
“Ăn” và “chịu” là hai động từ đối nhau rất khéo. “Ăn” gợi cái hưởng, cái vui, cái nhẹ nhàng. “Chịu” gợi cái gánh, cái nặng, cái không ai muốn. Ghép lại, câu tục ngữ nói rằng người nào cầm việc thì người ấy nhận cả hai đầu: đầu vui lẫn đầu nặng, không được chọn riêng một bên.
Nghĩa bóng: dám làm thì dám nhận
Từ chuyện buôn bán, câu nói mở rộng ra thành nguyên tắc chung: ai quyết thì người ấy chịu trách nhiệm về cái mình quyết. Đã tự chọn con đường thì lúc thuận lợi hưởng phần mình, lúc trục trặc không được quay ra đổ cho hoàn cảnh, cho người khác, cho vận số.
Câu này cũng ngầm bênh vực một điều: người dám nhận phần lỗ thì xứng đáng được hưởng phần lời. Trong dân gian, ai bỏ vốn, bỏ công, gánh rủi ro thì người ấy có quyền hưởng thành quả. Còn kiểu người chỉ nhận phần ngon rồi đẩy phần khó cho người khác thì bị chê là “ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau”.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu nói dân gian, gọn như một quy ước làm ăn, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Nó thuộc lớp lời ăn tiếng nói hằng ngày hơn là lớp tục ngữ có vần điệu cầu kỳ, và vì thế vẫn được dùng rất tự nhiên cho tới hôm nay.
Trong lời nói thường ngày, câu hay đi kèm những cách nói cùng nghĩa như “ai làm nấy chịu”, “mình làm mình chịu”, hoặc dạng đầy đủ hơn “mình làm mình chịu, kêu mà ai thương”. Ý của chúng đều xoay quanh trách nhiệm cá nhân đối với việc mình đã chọn.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đây là thước đo bản lĩnh. Lúc thuận buồm xuôi gió thì ai cũng dễ dàng nhận công về mình. Chỉ khi thua thiệt mới thấy rõ ai là người đứng thẳng nhận phần trách nhiệm, ai là người lùi lại tìm chỗ đổ lỗi. Người xưa quý cái đứng thẳng ấy, coi đó là dấu hiệu của người đáng tin.
Thứ hai, sòng phẳng nuôi được quan hệ lâu dài. Hai người chung việc mà một bên chỉ muốn ăn lời, không muốn chịu lỗ, thì trước sau cũng tan. Trái lại, hai bên cùng thoả thuận rõ ràng ai chịu phần nào, thì dù có lúc thất bại vẫn còn nhìn mặt nhau được, thậm chí còn làm cùng nhau lần nữa.
Thứ ba, đã biết có phần lỗ thì phải liệu sức. Câu tục ngữ nhắc rằng mọi việc đều có hai mặt, nên trước khi bắt tay phải tự hỏi: nếu hỏng thì mình có gánh nổi không. Đó là sự cẩn trọng chứ không phải nhút nhát; người xưa đã dặn “Cẩn tắc vô ưu”.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần “lời ăn lỗ chịu” hiện ra rất rõ ở cách một người báo cáo khi việc hỏng. Người nói thẳng phần mình làm sai, nêu cách khắc phục, thường được tin cậy giao việc lớn hơn. Người vòng vo tìm nguyên nhân ở đồng nghiệp thì dù lần này thoát, lần sau cũng khó được giao trọng trách.
Với người quản lý, câu này nhắc chiều ngược lại: đã bắt cấp dưới chịu phần lỗ thì cũng phải để họ được hưởng phần lời. Nhận hết công về mình rồi đẩy trách nhiệm xuống dưới là cách nhanh nhất làm mất người giỏi.
Trong gia đình, nguyên tắc này dạy con rất tự nhiên. Con tự chọn môn học, tự chọn nhóm bạn, tự chọn cách sắp xếp thời gian thì con cũng nhận kết quả của lựa chọn ấy. Cha mẹ đỡ cho con mọi hậu quả, tưởng là thương, hoá ra lại tước mất của con cơ hội trưởng thành.
Và trong quan hệ bạn bè, câu nói nhắc ta đừng vội trách người khi việc mình chọn không như ý. Nghe lời khuyên của ai đó rồi thất bại thì phần quyết định cuối cùng vẫn là của mình. Nhận cho rõ phần ấy thì lòng nhẹ đi, mà tình bạn cũng giữ được.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mình làm mình chịu — cách nói dân dã cùng nghĩa, nhấn vào trách nhiệm cá nhân.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — chê hạng người chỉ nhận phần ngon mà né phần khó.
- Gieo nhân nào gặt quả nấy — mở rộng nguyên tắc ấy ra cả cách sống, không riêng chuyện làm ăn.
- Thuận mua vừa bán — hai bên tự nguyện thì cũng tự nhận phần được mất của mình.
- Cẩn tắc vô ưu — biết trước có phần rủi thì phải tính kỹ trước khi bắt tay.
- Được ăn cả, ngã về không — nói về những việc mà phần lời và phần lỗ đều rất lớn.
Lời kết
Chỉ bốn tiếng, “lời ăn lỗ chịu” dựng lên một lẽ công bằng mà thời nào cũng cần: đã hưởng thì phải gánh, đã chọn thì phải nhận. Người sống được theo câu ấy thì lúc thắng không cần khoe, lúc thua không phải trốn — và đó là chỗ vững nhất mà một người có thể tự cho mình.
