Ca dao Việt Nam có cả một mảng viết về đời sống vợ chồng, và trong mảng ấy, hiếm bài nào được nhắc lại nhiều như bài “Lỗ mũi em mười tám gánh lông”. Đáng tiếc là bài này cũng hay bị đọc lệch: nhiều người tưởng đây là lời chê bai một người phụ nữ. Đọc kỹ sẽ thấy hoàn toàn ngược lại — người bị đem ra cười, một cách rất trìu mến, chính là ông chồng.
Lỗ mũi em mười tám gánh lông
Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho
Đêm nằm thì ngáy o o
Chồng yêu chồng bảo ngáy cho vui nhà
Đi chợ thì hay ăn quà
Chồng yêu chồng bảo về nhà đỡ cơm
Trên đầu những rác cùng rơm
Chồng yêu chồng bảo hoa thơm rắc đầu
Nghĩa đen: bốn lần nêu, bốn lần bênh
Bài ca dao được dựng theo một khuôn rất chặt, lặp lại bốn lần. Mỗi lần gồm hai vế: vế trước nêu một điều bị coi là chưa hay ở người vợ, vế sau là lời ông chồng bênh vực, và lần nào cũng mở đầu bằng ba chữ “chồng yêu chồng bảo”.
- “Mười tám gánh lông” — một con số phóng đại tới mức phi lý. Ca dao không đo đếm, con số ở đây chỉ để gây cười. Chồng gọi đó là “râu rồng trời cho”, tức là đem so với con vật linh thiêng nhất, lại còn cho là lộc trời ban.
- “Ngáy o o” — chuyện rất đời thường trong buồng ngủ. Chồng bảo “ngáy cho vui nhà”, biến tiếng ồn thành hơi ấm của một mái nhà có người.
- “Đi chợ thì hay ăn quà” — thói quen ăn vặt ngoài chợ, xưa thường bị chê là hoang. Chồng gạt đi: ăn ngoài rồi thì “về nhà đỡ cơm”, hoá ra lại là tiết kiệm.
- “Trên đầu những rác cùng rơm” — hình ảnh người vợ tất bật việc đồng áng, rơm rác còn vương trên tóc. Chồng nhìn ra thành “hoa thơm rắc đầu”.
Điều đáng chú ý là không một lời nào trong bài mang giọng khinh miệt. Người vợ hiện lên qua những chi tiết rất thật của một người đàn bà quê lam lũ: đi chợ, làm đồng, tối về ngủ say vì mệt. Cái đưa ra không phải để hạ thấp, mà để làm nền cho phản ứng của người chồng.
Nghĩa bóng: con mắt của người đang yêu
Toàn bộ tiếng cười của bài ca dao nằm ở ba chữ lặp lại: “chồng yêu chồng bảo”. Chính chữ “yêu” mới là nguyên nhân của mọi lời khen. Ông chồng không nhìn bằng con mắt của người ngoài, mà nhìn bằng lòng thương. Và khi đã thương thì cái gì cũng hoá hay.
Người xưa đã đúc kết điều này thành một câu quen thuộc: “Yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau bồ hòn cũng méo”. Bài ca dao chính là câu tục ngữ ấy được kể thành chuyện, có nhân vật, có tình huống, có nhịp điệu.
Vậy đây là khen hay chê? Cả hai, và đó là cái duyên của nó. Người đọc bật cười vì lối bênh vực quá đà, gần như cãi chày cãi cối, của anh chồng — bốn lần đều thắng bằng cách nói ngược. Nhưng cười xong thì thấy ấm. Bởi vì một người đàn ông sẵn sàng bênh vợ mình trước mọi lời dị nghị, sẵn sàng nhìn cả rơm rác trên tóc vợ thành hoa, thì đó là một người chồng biết thương.
Có thể đọc bài này ở hai lớp. Lớp thứ nhất là tiếng cười nhẹ trước sự mù quáng dễ thương của tình cảm. Lớp thứ hai, sâu hơn, là lời ngợi ca sự bao dung: trong đời sống vợ chồng, cái nhìn rộng lượng có sức giữ gìn hạnh phúc hơn nhiều so với con mắt soi mói.
Cần nói rõ để tránh hiểu lầm: bài ca dao không nhằm đem ngoại hình của người phụ nữ ra làm trò cười. Nếu chỉ dừng ở câu đầu rồi cười cợt, người đọc đã bỏ mất bảy câu còn lại và bỏ mất chính cái tứ của bài. Đích của tiếng cười là lòng thiên vị của người đang yêu, chứ không phải người được yêu.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài ca dao lưu truyền trong dân gian, không rõ tác giả và không rõ có từ thời nào. Đây là điều bình thường với ca dao, và cũng là điều nên nói thẳng thay vì gán ghép cho một cái tên hay một giai thoại nào đó.
Về lời, bài có vài chỗ xê dịch giữa các vùng. Câu mở đầu có nơi hát là “Lỗ mũi mười tám gánh lông”, bỏ chữ “em”. Thứ tự bốn cặp câu cũng không cố định tuyệt đối, bởi lối kết cấu lặp cho phép người hát đảo chỗ mà bài vẫn liền mạch. Một số bản còn thêm cặp câu khác theo cùng khuôn “chồng yêu chồng bảo”, cho thấy đây là kiểu bài mở, ai thuộc cũng có thể nối thêm.
Bài này thường được xếp vào mảng ca dao hài hước về vợ chồng, bên cạnh những bài lấy tiếng cười làm chất keo cho đời sống gia đình chứ không nhằm đả kích ai.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tình cảm quyết định cách ta nhìn. Cùng một sự việc, người thương thì thấy đáng quý, người ghét thì thấy đáng chê. Hiểu điều này giúp ta bớt tin tuyệt đối vào những đánh giá của mình về người khác — nhất là khi đang giận, đang khó chịu.
Thứ hai, bao dung là kỹ năng giữ nhà. Không ai sống chung mà không thấy tật của nhau. Vấn đề không phải là có tật hay không, mà là ta chọn nhìn vào đâu. Ông chồng trong bài chọn nhìn vào phần đáng thương của vợ, và nhờ vậy nhà cửa êm ấm.
Thứ ba, cũng cần một chút tỉnh táo. Bao dung không đồng nghĩa với bênh vực mù quáng. Bài ca dao cười chính ở chỗ ông chồng bênh đến mức phi lý. Trong đời thực, thương nhau vẫn nên nói được với nhau điều chưa ổn — chỉ là nói bằng giọng của người thương, chứ không phải giọng của người chê.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong hôn nhân, bài ca dao này là một lời nhắc rất thực tế. Sau vài năm chung sống, nhiều cặp vợ chồng rơi vào thói quen ngược lại: đem những chuyện nhỏ nhặt ra soi. Thử đổi hướng nhìn theo cách của ông chồng trong bài — không phải để tự lừa mình, mà để nhớ rằng người kia cũng đang chịu đựng những cái dở của chính ta.
Trong việc nuôi dạy con, nguyên tắc cũng vậy. Một đứa trẻ hiếu động có thể bị gọi là nghịch ngợm, nhưng cũng có thể được nhìn là nhanh nhẹn. Cách người lớn gọi tên sẽ dần trở thành cách đứa trẻ tự nhìn mình. Điều này không có nghĩa là bỏ qua mọi lỗi, mà là bắt đầu từ thiện chí trước khi uốn nắn.
Ở nơi làm việc, người quản lý biết nhìn ra mặt mạnh của từng người thường giữ được đội ngũ lâu hơn. Một nhân viên nói nhiều có thể là người khéo giao tiếp; một người chậm rãi có thể là người cẩn thận. Vẫn phải góp ý những chỗ chưa được, nhưng nếu điểm xuất phát là sự ghi nhận thì lời góp ý dễ vào hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau bồ hòn cũng méo” — nói thẳng cái lẽ mà bài ca dao kể bằng chuyện: tình cảm làm méo tròn cách nhìn.
- “Yêu nên tốt, ghét nên xấu” — cách nói gọn hơn của cùng một quy luật tâm lý.
- “Yêu nhau yêu cả đường đi, ghét nhau ghét cả tông ti họ hàng” — tình cảm lan sang cả những thứ chẳng liên quan.
- “Chồng em áo rách em thương” — cùng mạch nghĩa tình vợ chồng, thương nhau ở cảnh nghèo chứ không ở dáng vẻ bề ngoài.
- “Cái nết đánh chết cái đẹp” — nhắc rằng thứ giữ được lâu dài là tính nết, không phải hình thức.
- “Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon” — hạnh phúc nằm ở sự đồng lòng, bữa cơm đạm bạc cũng thành ngon.
Lời kết
“Lỗ mũi em mười tám gánh lông” là bài ca dao khiến người ta cười, rồi khiến người ta ấm lòng. Người xưa không mỉa mai người vợ, cũng không thật sự chê ông chồng; họ chỉ ghi lại một điều rất người: khi thương ai, ta nhìn người đó bằng một con mắt khác. Tiếng cười ở đây là tiếng cười của sự thấu hiểu — thứ tiếng cười giữ cho nhiều mái nhà đứng vững qua bao nhiêu năm tháng lam lũ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
