Khi thấy ai đó bồn chồn vì một chuyện chẳng dính dáng gì đến mình và cũng chẳng bao giờ xảy ra, người Việt hay buông một câu tủm tỉm: lo bò trắng răng. Câu thành ngữ vừa nhẹ nhàng vừa sắc, chỉ trong bốn chữ đã gói được cả một thói quen rất người: thích lo, và lo nhầm chỗ.
Nghĩa đen của thành ngữ
Hình ảnh trong câu lấy từ con vật quen thuộc nhất của nhà nông. Con bò suốt ngày gặm cỏ, hàm răng ngả màu vàng xỉn, chẳng bao giờ trắng bóng như răng người. Mà thật ra bò cũng không cần răng trắng: nó chỉ cần răng khỏe để nhai cỏ, còn trắng hay không thì chẳng ảnh hưởng gì đến sức kéo hay chuyện sinh sản.
Vậy nên ngồi lo cho hàm răng con bò trắng lên là chuyện vô nghĩa gấp đôi. Thứ nhất, chuyện đó không xảy ra được. Thứ hai, dù có xảy ra hay không thì cũng chẳng ai được lợi hay chịu thiệt.
Người xưa chọn hình ảnh này vì tính hài hước của nó. Câu không mắng, không nặng lời, chỉ đặt cạnh nhau hai chữ lo và một đối tượng buồn cười, để người nghe tự thấy nỗi lo của mình lệch chỗ đến mức nào.
Nghĩa bóng — người xưa muốn nói gì
Lo bò trắng răng chê thói lo hão, lo những chuyện không phải việc của mình hoặc những chuyện nằm ngoài tầm tay hoàn toàn. Đó là kiểu người mất ngủ vì chuyện nhà hàng xóm, sốt ruột thay cho một người thậm chí chưa hề nhờ vả gì mình, hay quay cuồng với một tình huống xấu chỉ tồn tại trong đầu.
Nét đáng chú ý là câu này không nhắm vào người vô tâm mà nhắm vào người thừa lòng lo. Người bị nói câu này thường không xấu tính; ngược lại họ hay là người nhiệt tình, nghĩ nhiều, dễ động lòng. Chỉ có điều lòng lo ấy đổ vào chỗ không sinh ra kết quả gì.
Người xưa cũng ngầm phân biệt hai thứ nghe na ná nhau: lo xa và lo hão. Lo xa là nghĩ trước cho việc sắp tới rồi chuẩn bị, tức là lo xong thì có việc để làm. Lo hão thì lo xong vẫn hoàn lo, chỉ tổ hao sức. Kho tục ngữ Việt khen lo xa rất nhiều, nhưng với lo hão thì chỉ cười.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là thành ngữ truyền miệng, không rõ có từ bao giờ và cũng không gắn với câu chuyện nào được ghi lại. Có người kể thêm dị bản này nọ về xuất xứ, nhưng không có căn cứ chắc chắn, nên tốt nhất chỉ nên đọc câu qua chính hình ảnh của nó.
Người ta hay dùng thêm mấy cách nói cùng hướng: lo hão, lo bò không có răng là những biến thể nghe được trong lời nói thường ngày; ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng nói về người ôm việc thiên hạ; ốc không mang nổi mình ốc còn làm cọc cho rêu chê người lo cho người khác trong khi việc mình còn ngổn ngang. Mỗi câu nghiêng một chút khác nhau, nhưng đều xoay quanh chuyện đặt sức lo cho đúng chỗ.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy phân loại nỗi lo trước khi ôm lấy nó. Có ba loại: việc mình làm được, việc mình góp phần được, và việc hoàn toàn nằm ngoài tay mình. Loại thứ nhất thì bắt tay vào làm. Loại thứ hai thì làm phần của mình rồi thôi. Loại thứ ba thì buông. Chỉ cần phân loại được thôi, phần lớn nỗi bồn chồn đã nhẹ đi một nửa.
Thứ hai, lo thay cho người khác đôi khi là một cách xâm phạm. Người lớn tuổi lo cho con cháu, bạn bè lo cho nhau — điều đó rất quý. Nhưng khi nỗi lo biến thành việc hỏi han dồn dập, sắp đặt hộ, nhắc nhở liên tục thì người kia mất đi phần quyền tự quyết. Yêu thương đúng cách là ở gần và sẵn sàng giúp, chứ không phải lo thay.
Thứ ba, ai cũng có lúc lo bò trắng răng. Nằm xuống giường và bắt đầu tưởng tượng những chuyện xấu chưa xảy ra là điều gần như ai cũng trải qua. Câu thành ngữ này không phải để cười người khác mà để tự gọi tên nỗi lo của chính mình. Gọi được tên rồi thì dễ đặt nó xuống hơn nhiều.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay có thêm một nguồn lo hão rất lớn: tin tức và mạng xã hội. Mỗi ngày ta đọc hàng chục chuyện xảy ra ở nơi mình không tới, với những người mình không quen, và mang theo cảm giác bất an suốt cả buổi. Một cách chữa đơn giản là tự hỏi: đọc xong tin này, có việc gì cụ thể mình sẽ làm không? Nếu không có thì đó chỉ là gánh nặng vay thêm.
Trong công việc, nhiều người mất cả tuần lo về một cuộc họp, một lời nhận xét có thể có của cấp trên. Thay vì lo, hãy chuyển sang chuẩn bị: viết ra ba câu hỏi khó nhất có thể bị hỏi rồi tìm câu trả lời. Chuẩn bị là hình thức có ích của việc lo.
Trong gia đình, cha mẹ hay lo cho con những chuyện còn rất xa. Lo thì cứ lo, nhưng nên chọn phần lo có thể biến thành hành động hôm nay: dạy con một thói quen, dành cho con một buổi trò chuyện. Còn phần lo không biến thành gì được thì nên bỏ lại, đúng như người xưa vẫn cười lo bò trắng răng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ốc không mang nổi mình ốc còn làm cọc cho rêu — nhắc lo cho mình xong đã rồi hãy lo cho người.
- Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng — nói về người ôm lấy việc thiên hạ, có phần thương có phần cười.
- Làm khi lành để dành khi đau — hình thức lo xa đúng đắn, lo mà làm được việc.
- Người tính không bằng trời tính — nhắc rằng có những chuyện tính mãi cũng không tới, nên buông bớt.
- Việc bé xé ra to — thói thổi phồng chuyện nhỏ, họ hàng gần với lo hão.
Lời kết
Người xưa không cấm ta lo; họ chỉ mỉm cười nhắc rằng lo phải có chỗ để đặt xuống. Bốn chữ lo bò trắng răng vì thế là một liều thuốc nhẹ cho những tâm tính hay nghĩ ngợi. Lần tới khi thấy mình đang bồn chồn, thử hỏi xem nỗi lo ấy có dẫn tới một việc làm nào không — nếu không, có lẽ đã đến lúc nói với chính mình rằng răng bò thì cứ để nó vàng.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
