Có những câu tục ngữ sinh ra ngay tại mâm cơm, và “Liệu cơm gắp mắm” là một trong số đó. Người xưa chỉ mượn một cử chỉ rất nhỏ trong bữa ăn để dạy cả một cách sống: làm gì cũng phải cân nhắc theo đúng cái mình đang có. Đó là bài học về sự tính toán trước sau, và nó chưa bao giờ lỗi thời với bất kỳ ai phải cầm cân nảy mực cho một gia đình hay một công việc.
Nghĩa đen: chuyện gắp mắm trong bữa cơm
Trong bữa cơm của người Việt ngày trước, mắm là món mặn đưa cơm, thường được dùng dè dặt vì đắt và vì rất mặn. Ăn nhiều mắm mà ít cơm thì mặn chát, không nuốt nổi; gắp ít quá thì bữa cơm nhạt nhẽo. Cho nên người ăn phải nhìn lượng cơm trong bát mà gắp mắm cho vừa đủ — đó chính là chữ “liệu” trong câu.
Liệu nghĩa là ước lượng, tính trước, cân nhắc. Nó không phải là hà tiện, cũng chẳng phải rộng rãi, mà là sự vừa vặn có tính toán. Người biết liệu thì ăn hết bát cơm mà mắm cũng vừa hết, không thừa không thiếu. Chỉ một thao tác trong bữa ăn, người xưa đã dựng lên hình mẫu của sự chừng mực có suy tính.
Nghĩa bóng — làm theo sức mình, tính trước rồi hãy làm
Rời khỏi mâm cơm, liệu cơm gắp mắm nói về nguyên tắc cân đối giữa mong muốn và điều kiện thực có. Trước khi bắt tay vào bất cứ việc gì, phải nhìn cho rõ mình có bao nhiêu tiền, bao nhiêu thời gian, bao nhiêu người, bao nhiêu sức — rồi mới định quy mô của việc.
Câu tục ngữ nhắm vào một sai lầm rất phổ biến: đặt kế hoạch theo mong muốn chứ không theo nguồn lực. Người ta hay tính phần đích trước rồi mới xoay xở phần phương tiện, và khi phương tiện không đủ thì chắp vá, vay mượn, cắt xén, cuối cùng việc hỏng dở dang. Người biết liệu thì làm ngược lại: xuất phát từ cái đang có mà chọn việc vừa tầm, làm xong gọn ghẽ rồi mới tính bước tiếp theo.
Cần nói rõ để tránh hiểu lệch: câu này không xui người ta an phận hay ngại vươn lên. Liệu cơm gắp mắm là biết mình đang có bao nhiêu cơm ở thời điểm hiện tại, chứ không phải chấp nhận cả đời chỉ có ngần ấy cơm. Nồi cơm có thể lớn dần, và khi ấy phần mắm cũng được gắp rộng tay hơn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ xuất xứ cũng như thời điểm ra đời; hình ảnh cơm và mắm cho thấy nó gắn với bữa ăn thường ngày của người bình dân, nơi mỗi món mặn đều phải dùng có chừng mực. Ngoài suy đoán từ chính hình ảnh đó, không nên gán cho câu nói này một tác giả hay một câu chuyện gốc nào.
Câu thường được dùng nguyên dạng, đôi khi nghe thêm cách nói “liệu cơm mà gắp mắm” cho xuôi lời. Về ý, nó đứng gần với “khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” — biết thu vén thì hoàn cảnh eo hẹp vẫn đủ đầy — và với “ăn chắc mặc bền”, đề cao lối sống chuộng sự vừa vặn, chắc chắn hơn là phô trương.
Bài học rút ra
Một là, biết mình có gì trong tay là bước đầu tiên của mọi kế hoạch. Nghe thì hiển nhiên, nhưng rất nhiều người lập kế hoạch mà chưa từng ngồi xuống tính xem thu nhập thật sự bao nhiêu, quỹ thời gian mỗi ngày còn lại mấy tiếng, năng lực nhóm mình tới đâu. Kế hoạch dựng trên một con số phỏng đoán thì đổ vỡ là chuyện sớm muộn.
Hai là, làm vừa sức thì bền, làm quá sức thì đứt gánh giữa đường. Một việc nhỏ làm trọn vẹn có giá trị hơn một việc lớn bỏ dở, vì việc dở dang không những không mang lại kết quả mà còn tiêu mất nguồn lực và làm nhụt lòng người làm. Biết cắt bớt tham vọng cho vừa nguồn lực là một dạng bản lĩnh, không phải sự nhút nhát.
Ba là, phải chừa phần dự phòng. Người liệu giỏi không tiêu hết sạch phần mình có, mà luôn để lại một khoảng cho những chuyện bất ngờ. Trong bữa cơm là để dành chút mắm cho miếng cuối; trong đời sống là quỹ dự phòng, là thời gian trống trong lịch, là sức lực không vắt kiệt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong chi tiêu gia đình, đây là câu tục ngữ nên treo trước mặt. Mua sắm trả góp, vay tiêu dùng dễ dàng khiến người ta quên mất bát cơm của mình thật sự lớn cỡ nào. Nguyên tắc giản dị là tính khoản trả nợ hằng tháng dựa trên thu nhập chắc chắn, không dựa trên khoản thưởng có thể có hoặc thu nhập hy vọng sẽ tăng.
Trong công việc, liệu cơm gắp mắm là biết nhận đúng khối lượng việc mình kham nổi. Người ôm đồm vì nể nang thường trễ hạn cả loạt, gây thiệt cho nhiều bên hơn là nếu ngay từ đầu họ nói thẳng về giới hạn của mình. Khi lập kế hoạch cho một dự án, hãy tính theo nguồn lực thật sự được cấp, chứ không theo nguồn lực mình mong sẽ được cấp.
Trong việc nuôi dạy con, câu tục ngữ nhắc cha mẹ chọn trường lớp, chọn hoạt động ngoại khóa vừa với khả năng tài chính và vừa với sức của con. Chạy đua theo nhà hàng xóm thường dẫn tới hai cái mệt cùng lúc: cha mẹ mệt vì tiền, con mệt vì học. Dạy trẻ tự liệu cũng rất nên: cho con một khoản tiêu vặt cố định theo tuần và để con tự cân đối, đó là bài học thực tế hơn mọi lời giảng về tiết kiệm.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” — biết thu xếp thì hoàn cảnh eo hẹp vẫn đủ đầy.
- “Ăn chắc mặc bền” — chuộng sự vừa vặn, chắc chắn hơn là phô trương quá sức mình.
- “Năng nhặt chặt bị” — tích cóp từng chút để nồi cơm ngày một lớn hơn.
- “Cẩn tắc vô ưu” — tính toán và chuẩn bị kỹ từ đầu thì về sau không phải lo.
- “Chưa học bò đã lo học chạy” — chê thói làm quá sức mình, bỏ qua bước phù hợp với khả năng hiện có.
- “Dục tốc bất đạt” — muốn nhanh hơn khả năng cho phép thì thường hỏng việc.
Lời kết
“Liệu cơm gắp mắm” không dạy ta sống nhỏ bé, mà dạy ta sống tỉnh táo. Người biết liệu luôn giữ được thế chủ động, vì họ không bao giờ đặt mình vào tình cảnh cạn nguồn giữa chừng. Và một khi đã quen tính trước sau như vậy, nồi cơm dù chưa lớn thì bữa ăn vẫn đàng hoàng, mà tương lai cũng dễ dàng rộng ra hơn.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
