Có những thành ngữ chỉ bốn chữ mà vẽ trọn một đời người, và lên voi xuống chó là một câu như vậy. Nó đặt cạnh nhau lúc ngồi cao nhất và lúc rơi thấp nhất, chỉ để nói một điều rất giản dị: chỗ đứng của con người trong mắt người đời vốn không đứng yên. Câu nói cũ ấy đến hôm nay vẫn còn nguyên sức nặng, nhất là với những ai vừa nếm mùi thành công.
Nghĩa đen: từ lưng voi xuống sân nhà
Voi trong đời sống người Việt xưa không phải con vật nhà nào cũng có. Voi dùng trong việc binh, trong nghi lễ, trong đám rước lớn; người ngồi trên bành voi thường là tướng lĩnh, quan lại, bậc quyền quý. Hình ảnh “lên voi” vì thế gợi ngay cái thế cao chót vót: ngồi trên cao, có kẻ hầu người hạ, đi đến đâu người ta cũng phải ngước nhìn và dẹp đường.
Vế sau hạ xuống đột ngột. Chó là con vật quen thuộc nhất trong sân nhà người Việt, gần gũi thân thiết nhưng trong lối nói dân gian lại thường bị xếp ở bậc thấp. Tất nhiên chẳng ai cưỡi chó bao giờ, nên “xuống chó” là một lối nói cường điệu có chủ ý, cốt kéo hai vế ra thật xa nhau. Từ chỗ ngồi trên lưng con vật to lớn nhất mà rơi xuống ngang tầm con vật quẩn quanh ở góc sân, khoảng cách ấy vừa buồn cười vừa xót xa. Chính cái nghịch lý cố tình đó khiến câu thành ngữ nghe một lần là nhớ mãi.
Nghĩa bóng: chỗ đứng nào cũng có thể đổi
Người xưa mượn hai con vật để nói chuyện thân phận. Lên voi xuống chó chỉ cảnh một người từ chỗ được trọng vọng rơi xuống chỗ bị xem thường, hoặc ngược lại, và sự thay đổi ấy nhiều khi diễn ra rất nhanh. Câu này thường được dùng cho người có địa vị, chức tước, danh tiếng hay tiền bạc: người đang giữ chức bị bãi, người buôn bán lớn vỡ nợ, người đang được tung hô bỗng bị quay lưng.
Điều đáng chú ý là câu thành ngữ không nói một chiều. Nó ghép cả “lên” lẫn “xuống” vào một mạch, ngụ ý rằng đã có lên thì có xuống, và đã xuống thì cũng chưa chắc nằm mãi dưới đáy. Vì thế nó vừa là lời cảnh tỉnh cho người đang ở trên đỉnh, vừa là lời an ủi kín đáo cho người đang lúc bĩ.
Đằng sau đó còn là một cái nhìn khá tỉnh táo về đời sống. Phần lớn cái “cao” mà một người có được đến từ chức phận, từ vị trí, từ thời cuộc, từ chỗ dựa của người khác. Những thứ ấy đều có thể mất. Chỉ có nhân cách, tay nghề và cách người ta đối đãi với nhau là tương đối bền, nên người xưa mới ngầm nhắc: đừng nhầm cái bành voi mình đang ngồi với chính con người mình.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Không ai biết ai là người đầu tiên nói câu này, và cũng không có tài liệu nào chỉ ra được thời điểm nó ra đời. Điều duy nhất có thể nói chắc là hình ảnh con voi gắn với tầng lớp quyền quý trong xã hội cũ, nên câu thành ngữ hẳn hình thành trong bối cảnh ấy. Ngoài ra thì mọi lời kể về xuất xứ đều chỉ là phỏng đoán.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, người ta có thể tách câu ra thành “khi lên voi, khi xuống chó” cho hợp mạch nói, nghĩa vẫn không đổi. Tiếng Việt cũng có mấy câu cùng mạch nhưng khác trọng tâm: “ba chìm bảy nổi” thiên về nỗi long đong vất vả của một kiếp người; “lên thác xuống ghềnh” nhấn vào sự gian nan của chặng đường phải đi; “sông có khúc, người có lúc” thì nghiêng hẳn về an ủi. So với chúng, lên voi xuống chó riêng ở chỗ nó nói về địa vị và về cách người đời đánh giá một con người.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng lẫn lộn cái ghế với chính mình. Khi đang ở vị trí cao, người ta dễ tưởng những lời khen, những cái bắt tay, những lời mời mọc là dành cho bản thân mình. Đến lúc rời ghế mới thấy phần lớn trong đó là dành cho cái ghế. Hiểu sớm điều này không làm ai bi quan, chỉ làm người ta bớt ngộ nhận và biết giữ lại cho mình những thứ không mất đi cùng chức vụ: nghề nghiệp, sức khoẻ, bạn bè thật lòng.
Thứ hai, cách cư xử lúc lên voi quyết định cảnh ngộ lúc xuống chó. Người đời nhớ rất dai. Ai lúc có quyền mà cư xử tử tế, giữ chữ tín, không ép người dưới, thì lúc sa sút vẫn còn người đưa tay. Ai lúc thịnh mà kiêu bạc, coi thường người khác, thì lúc suy khó tránh cảnh giậu đổ bìm leo. Đây là phần duy nhất của câu chuyện mà mỗi người hoàn toàn tự quyết được.
Thứ ba, lúc xuống không phải dấu chấm hết. Câu thành ngữ đặt “lên” trước “xuống” nhưng vòng quay thì không dừng lại ở đó. Người mất việc, mất vốn, mất tiếng, nếu giữ được nếp sinh hoạt điều độ, giữ được tay nghề và giữ được lòng tự trọng thì vẫn còn nguyên vốn liếng để làm lại. Cái đáng sợ không phải là rơi xuống, mà là rơi xuống rồi buông xuôi luôn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, bài học rõ nhất là đừng xây toàn bộ nếp sống trên mức thu nhập cao nhất mình từng có. Một người vừa được thăng chức, thưởng lớn, liền vay mua nhà xe theo mức lương mới, đến khi công ty cắt giảm thì khoản nợ vẫn giữ nguyên còn thu nhập thì không. Giữ một khoản dự phòng vài tháng chi tiêu, giữ thói quen chi tiêu thấp hơn thu nhập, đó là cách cụ thể nhất để đón trước đoạn “xuống”.
Trong làm ăn cũng vậy. Gặp mùa hàng chạy, nhiều người dốc toàn bộ vốn cộng thêm tiền vay để mở rộng thật nhanh, coi cái đà hiện tại là chuyện đương nhiên. Thị trường chỉ cần đổi chiều một quý là cả cơ ngơi lung lay. Người từng trải thường mở rộng chậm hơn khả năng của mình một nhịp, chính vì họ đã thấy quá nhiều cảnh lên voi xuống chó.
Trong nuôi dạy con, câu này dạy được một điều rất thiết thực: đừng để con đánh giá bạn bè qua nhà cửa, xe cộ hay chức vụ của cha mẹ chúng. Đứa trẻ quen nhìn người bằng thước đo địa vị lớn lên sẽ khổ theo hai chiều, vừa dễ khinh người khi mình hơn, vừa dễ tủi thân khi mình kém. Còn trong ứng xử thường ngày, câu thành ngữ nhắc ta giữ giọng điệu như nhau với người đang lên và người đang xuống, vì hôm nay ai ở đâu chưa nói lên được điều gì chắc chắn.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Sông có khúc, người có lúc — đời người cũng như dòng sông, có đoạn rộng đoạn hẹp, không ai thuận mãi mà cũng không ai bí mãi.
- Ba chìm bảy nổi — nói về một phận người long đong, hết trồi lên lại chìm xuống theo hoàn cảnh.
- Giậu đổ bìm leo — kẻ sẵn lòng chèn ép thêm khi thấy người khác đã sa sút, mặt trái phũ phàng của đoạn “xuống chó”.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà — nhắc rằng phần lớn sự vồn vã quanh ta là dành cho cái ta đang có, chứ chưa hẳn cho ta.
- Khi vui thì vỗ tay vào — lời chua chát về những người chỉ có mặt lúc thuận buồm xuôi gió.
- Trèo cao ngã đau — leo càng cao thì cú rơi càng nặng, nên càng lên cao càng phải cẩn trọng.
Lời kết
Nói lên voi xuống chó không phải để gieo cảm giác bất an, càng không phải để khuyên ai an phận. Câu thành ngữ chỉ mô tả một sự thật mà ai sống đủ lâu cũng thấy: vị trí thì đổi, còn con người thì phải tự giữ lấy phần cốt lõi của mình. Ai nhớ điều đó thì lúc lên không quá say, lúc xuống không quá gục, và đó đã là một cách sống vững vàng.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
