Trên những dòng sông chảy qua vùng núi, người chở thuyền phải đối mặt với hai thứ đáng sợ nhất: cái thác nước đổ thẳng đứng và cái ghềnh đá lởm chởm giữa dòng. Ghép hai hình ảnh ấy lại, tiếng Việt có thành ngữ Lên thác xuống ghềnh để nói về một đời long đong vất vả. Câu nói ngắn nhưng ai nghe cũng hình dung ngay được sự nhọc nhằn nằm trong đó.
Nghĩa đen: hai chỗ hiểm nhất của dòng sông
"Thác" là chỗ dòng nước đổ từ trên cao xuống, chảy xiết và dựng đứng. "Ghềnh" là chỗ lòng sông nông, đá ngầm nhô lên lởm chởm, nước cuộn xoáy trắng xoá. Cả hai đều là những đoạn mà người đi thuyền phải căng mình đối phó: có khi phải xuống nước đẩy thuyền ngược lên, có khi phải khiêng cả thuyền và hàng qua bờ rồi mới thả xuống đoạn dưới.
Cặp động từ "lên" và "xuống" đặt cạnh nhau vừa tả đúng địa hình sông núi lúc dốc lúc trũng, vừa gợi được sự lặp đi lặp lại không dứt. Vừa vượt xong một thác lại gặp một ghềnh, hết ghềnh này lại tới thác khác. Đó không phải một lần khó, mà là chuỗi khó nối nhau — chính điểm này làm nên sức nặng của thành ngữ.
Nghĩa bóng: một đời nhọc nhằn không mấy khi được nghỉ
Người ta dùng Lên thác xuống ghềnh để nói về những cuộc đời phải bươn chải liên miên, hết khó khăn này tới khó khăn khác. Người mẹ goá nuôi con ăn học, người làm ăn mấy phen trắng tay rồi gây dựng lại, người tha hương làm đủ nghề để gửi tiền về nhà — đời họ đúng là những chuỗi thác ghềnh nối nhau.
Giọng của thành ngữ này là giọng thương chứ không phải giọng chê. Khác với những câu chê kẻ lười biếng hay kẻ vụng tính, ở đây người nói bày tỏ sự cảm thông với một người đã cố hết sức nhưng hoàn cảnh cứ liên tiếp thử thách. Cũng vì thế, câu này thường được dùng khi kể lại quãng đời đã qua của ai đó, với ít nhiều xót xa và cả sự kính trọng — bởi người đi hết được thác ghềnh là người có sức chịu đựng hiếm có.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian hình thành từ kinh nghiệm đi lại trên sông của người Việt, đặc biệt ở những vùng sông chảy qua địa hình đồi núi. Không rõ nó có từ bao giờ, cũng không thể quy cho tác giả nào; ai nói chắc về xuất xứ của nó thì đó chỉ là phỏng đoán.
Trong lời ăn tiếng nói, thứ tự hai vế đôi khi được đảo thành "xuống ghềnh lên thác", ý không đổi. Câu thường đi cùng những cách nói khác để nhấn thêm nỗi vất vả, chẳng hạn "long đong lận đận", "ba chìm bảy nổi", hoặc xuất hiện trong lời ca dao than thân của người lao động. Kho tiếng Việt còn nhiều thành ngữ cùng ý mà dùng hình ảnh khác, như "dãi nắng dầm mưa", "một nắng hai sương" — nhưng riêng "lên thác xuống ghềnh" thì gợi thêm được ý hiểm nguy, chứ không chỉ là cực nhọc đơn thuần.
Bài học rút ra
Thứ nhất, khó khăn thường đến theo chuỗi chứ ít khi đến lẻ. Người đi sông biết rằng qua được thác chưa phải là xong, vì đoạn ghềnh còn ở phía trước. Hiểu vậy để không kiệt sức về tinh thần khi rắc rối thứ hai ập tới ngay sau rắc rối thứ nhất. Ai chuẩn bị tâm thế cho một chặng dài sẽ giữ được sức, còn ai tưởng chỉ có một cửa ải thì rất dễ gục ngay ở cửa thứ hai.
Thứ hai, qua chỗ hiểm phải có kỹ năng chứ không chỉ có sức. Không ai vượt thác bằng cách nhắm mắt lao tới. Người có nghề biết nhìn dòng nước, biết chọn lạch, biết lúc nào nên khiêng thuyền lên bờ đi vòng. Trong đời sống cũng vậy: gặp việc khó thì nên tìm người biết việc để hỏi, chia nhỏ vấn đề ra, và chấp nhận rằng có những đoạn phải đi đường vòng mới an toàn.
Thứ ba, người đi qua thác ghềnh thường vững hơn người đi mãi trên nước lặng. Đây là mặt được của những năm tháng vất vả. Sự bền bỉ, khả năng xoay xở, cách nhìn người — những thứ ấy không học được trên đoạn sông phẳng lặng. Vì vậy khi nhìn lại quãng đời khó của mình, nên thấy trong đó cả phần vốn liếng đã kiếm được chứ không chỉ có mất mát.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu thành ngữ đúng với những giai đoạn khởi nghiệp hoặc chuyển nghề. Người mới mở một cơ sở nhỏ thường gặp liên tiếp đủ thứ: thiếu vốn, mất người, khách chê, cạnh tranh ép giá. Điều cần nhất lúc đó không phải là hô hào cố lên, mà là tính toán để giữ sức: đặt mục tiêu ngắn, dành phần dự phòng, và không ôm một mình mà biết nhờ người đi trước.
Trong gia đình, thành ngữ này giúp con cái hiểu về cha mẹ. Rất nhiều người lớn tuổi từng có một quãng đời lên thác xuống ghềnh mà họ không kể ra, chỉ thấy đọng lại ở dáng lưng còng và tính hay lo. Biết được điều đó, người trẻ sẽ kiên nhẫn hơn với những chỗ khó tính của cha mẹ mình.
Trong việc dạy con, không nên bọc trẻ trong nước lặng suốt tuổi thơ. Cho con làm việc nhà, để con tự giải quyết những va vấp nhỏ với bạn bè, cho con biết nhà mình khó ở chỗ nào — đó là những cái ghềnh nhỏ, vừa sức, giúp đứa trẻ quen tay chèo trước khi phải một mình vượt thác lớn. Và trong ứng xử với người xung quanh, khi biết ai đó đang ở giữa một đoạn khó, một lời hỏi han hay một sự giúp đỡ nhỏ có thể đúng bằng cái sào chống vào đúng lúc thuyền sắp quay ngang.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ba chìm bảy nổi — nói về số phận trôi nổi bấp bênh, cũng mượn hình ảnh mặt nước.
- Một nắng hai sương — nhấn vào sự cực nhọc dãi dầu của người lao động.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — lời khuyên giữ vững tinh thần giữa lúc hiểm nguy.
- Sông có khúc, người có lúc — nhắc rằng đoạn khó nào rồi cũng qua.
- Nước non lận đận một mình, thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay — lời ca dao thân cò quen thuộc, dùng đúng hình ảnh này để than thân.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — sự bền bỉ qua nhiều chặng rồi cũng có ngày kết trái.
Lời kết
Bốn chữ Lên thác xuống ghềnh không dạy ta điều gì cao xa, chỉ gọi tên chính xác một loại cuộc đời mà rất nhiều người Việt đã sống. Ghi nhận sự vất vả ấy đã là một cách trân trọng. Còn với người đang ở giữa dòng, hãy nhớ rằng thác và ghềnh đều là những đoạn của con sông, mà con sông thì luôn có chỗ mở ra rộng rãi ở phía dưới.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
