Có những điều nghe kể trăm lần vẫn không thấm, phải tự tay làm mới hiểu. Người xưa gói cái lẽ ấy vào hai câu rất gọn, lấy chuyện trèo núi để nói chuyện làm cha làm mẹ. Lên non mới biết non cao vì thế không chỉ là một câu ca dao về đạo hiếu, mà còn là một nhận xét rất đúng về cách con người ta trưởng thành.
Lên non mới biết non cao,
Nuôi con mới biết công lao mẫu từ.
Nghĩa đen: đứng dưới chân núi thì không biết núi cao
Nhìn một ngọn núi từ xa, ai cũng thấy nó đẹp. Nhưng cái đẹp ấy che mất độ dốc. Chỉ khi thật sự bước vào đường lên, chân mỏi, hơi thở đứt quãng, ngẩng lên thấy đỉnh vẫn còn xa, người ta mới hiểu con số độ cao ghi trên bản đồ nghĩa là gì. Cái biết của người leo khác hẳn cái biết của người ngắm.
Vế sau đưa hình ảnh ấy về một chuyện gần hơn nhiều. Mẫu từ là tiếng gọi người mẹ hiền, thứ chữ trang trọng đặt cạnh cách nói mộc mạc của vế đầu. Nuôi một đứa con là công việc mà không lời kể nào truyền đạt hết: những đêm không được ngủ trọn, những lần con sốt mà mình cũng run, những khoản tiền phải tính đi tính lại để con có cái áo mới.
Nghĩa bóng: có loại hiểu biết chỉ đổi được bằng trải nghiệm
Thông điệp cốt lõi của bài ca dao là ranh giới giữa biết và thấm. Đứa con nào cũng được dạy phải biết ơn cha mẹ, và phần lớn đều gật đầu. Nhưng cái gật đầu ấy là biết bằng tai. Đến khi tự mình thức trắng một đêm vì con quấy khóc, tự mình đứng trước cổng trường lo con bị bạn bắt nạt, người ta mới hiểu bằng ruột gan.
Câu ca dao còn ngầm giải thích vì sao nhiều người con hay cáu gắt với cha mẹ. Không phải vì họ vô ơn, mà vì họ chưa đo được ngọn núi ấy. Khi chưa nuôi con, người ta dễ thấy sự lo lắng của mẹ là phiền phức, sự nghiêm khắc của cha là cổ hủ. Phải leo rồi mới biết những điều mình từng khó chịu đều xuất phát từ một nỗi sợ rất thật.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng. Không rõ ra đời từ bao giờ và không thể gán cho một tác giả cụ thể nào. Kết cấu hai vế đối nhau, vế trước lấy hình ảnh thiên nhiên, vế sau nói chuyện người, là lối làm ca dao rất quen của người Việt.
Câu này được đọc theo nhiều cách khác nhau tuỳ vùng. Vế sau có bản là nuôi con mới biết công lao mẫu từ, có bản là nuôi con mới biết công lao mẹ hiền, hoặc mới biết công lao mẹ thầy. Cũng có bản mở rộng thành bốn câu, thêm ý dặn con phải đền đáp. Nội dung cốt lõi thì không đổi. Ngoài những cách nói ấy, không có căn cứ nào để nói thêm về xuất xứ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy khiêm tốn với những gì mình chưa từng làm. Không riêng chuyện nuôi con, bất cứ việc gì đứng ngoài nhìn vào cũng đơn giản hơn thực tế. Người chưa mở hàng dễ chê người bán đắt, người chưa quản ai dễ chê sếp dở. Câu ca dao dạy một thói quen tốt: trước khi phán xét, thử hình dung mình ở vị trí ấy.
Bài học thứ hai là đừng đợi đến lúc hiểu mới bắt đầu biết ơn. Nếu ai cũng phải nuôi con rồi mới thương cha mẹ thì nhiều người sẽ hiểu quá muộn, hoặc không bao giờ hiểu. Vì vậy người xưa mới kể lại kinh nghiệm này thành ca dao, để lớp trẻ mượn cái biết của người đi trước mà cư xử cho phải, ngay khi bản thân chưa trải qua.
Bài học thứ ba là làm cha mẹ cũng nên nhớ mình từng là con. Người vừa leo lên đến lưng chừng núi dễ quên rằng mình cũng từng đứng dưới chân mà thấy núi thấp. Cha mẹ hiểu được điều đó sẽ bớt trách con vô tâm, và thay vì giận dỗi thì kiên nhẫn hơn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, câu ca dao gợi một việc rất cụ thể cho người trẻ chưa lập gia đình: thử nhận lấy trách nhiệm chăm sóc thật sự dù chỉ vài ngày. Trông em nhỏ một tuần, chăm cha mẹ ốm một đợt, tự lo tiền chợ cho cả nhà một tháng. Vài ngày ấy dạy nhiều hơn cả năm nghe giảng về lòng hiếu thảo.
Trong công việc, tinh thần của lên non mới biết non cao là chớ vội chê phần việc của người khác. Người làm kỹ thuật nên thử ngồi nghe khách hàng phàn nàn một buổi, người làm kinh doanh nên thử hiểu vì sao một tính năng mất nhiều tuần mới xong. Sự tôn trọng giữa các bộ phận thường bắt đầu từ chỗ hiểu độ dốc của nhau.
Với người đang nuôi con nhỏ, câu ca dao là một lời an ủi hơn là lời dạy. Cảm giác đuối sức, có lúc muốn bỏ cuộc, không phải dấu hiệu của người cha người mẹ tồi. Đó chỉ là dấu hiệu ngọn núi này vốn dốc, và bao nhiêu thế hệ trước cũng đã thở dốc như vậy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Có nuôi con mới biết lòng cha mẹ — cách nói gọn lại của chính ý bài ca dao này.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — đề cao cái hiểu có được từ va chạm thực tế.
- Trăm nghe không bằng một thấy — nghe kể mãi vẫn không bằng tự mắt chứng kiến.
- Cha mẹ nuôi con bằng trời bằng bể, con nuôi cha mẹ con kể từng ngày — so sánh chua chát giữa hai chiều cho và nhận.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa nối tiếp giữa các thế hệ.
- Con dại cái mang — nói cái trách nhiệm mà cha mẹ phải gánh thay con.
Lời kết
Ngọn núi trong bài ca dao không nằm ở đâu xa, nó nằm ngay trong mỗi mái nhà. Lên non mới biết non cao nhắc ta hai điều cùng lúc: hãy nhẹ lời với những việc mình chưa từng làm, và hãy thương cha mẹ ngay bây giờ, đừng đợi đến ngày tự mình leo lên mới hiểu ra thì đã muộn mất mấy chục năm.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
