Trong kho đồng dao Việt Nam, có một bài mà chỉ cần đọc lên là thấy cả một cánh đồng nứt nẻ chờ nước: “Lạy trời mưa xuống - Lấy nước tôi uống - Lấy ruộng tôi cày - Lấy đầy bát cơm - Lấy rơm đun bếp.” Năm câu, mỗi câu bốn chữ, gọn như tiếng gõ, mà nói trọn cái thế phụ thuộc của người trồng lúa vào trời.
Nghĩa đen: một chuỗi mắt xích
“Lạy trời mưa xuống” là lời khẩn cầu, đặt ngay ở câu mở đầu. Chữ lạy cho thấy tư thế của người nói: không đòi hỏi, không mặc cả, chỉ xin.
“Lấy nước tôi uống” - điều đầu tiên cần đến không phải mùa màng mà là nước uống. Ở những vùng chỉ trông vào nước mưa hoặc giếng làng, một mùa hạn kéo dài nghĩa là cả làng thiếu nước ăn nước uống, trước cả khi ruộng khô.
“Lấy ruộng tôi cày” - đất khô cứng như đá thì trâu kéo không nổi, cày không xuống. Phải có mưa cho đất mềm ra thì mới cày, mới bừa, mới cấy được.
“Lấy đầy bát cơm” - cày cấy được rồi thì mới có thóc, có gạo, có bát cơm đầy. Đây là đích đến của cả chuỗi.
“Lấy rơm đun bếp” - và ngay cả phần bỏ đi cũng không bỏ đi. Rơm rạ sau vụ gặt được phơi khô để đun nấu, lợp chuồng, lót ổ, cho trâu ăn. Câu cuối này cho thấy người xưa tính đến tận cùng của một vụ lúa.
Nghĩa bóng - vì sao bài lại xếp theo thứ tự ấy
Điều đáng chú ý nhất của bài đồng dao là trật tự. Nó không liệt kê lộn xộn mà đi theo đúng dòng chảy của một hạt mưa: rơi xuống thành nước uống, thấm vào đất thành ruộng cày được, ruộng cày được thành bát cơm, bát cơm còn để lại nắm rơm. Một cơn mưa nuôi cả một chuỗi đời sống.
Cách nói ấy tiết lộ một cách nghĩ: mọi thứ trong đời sống nhà nông đều nối vào nhau, và mắt xích đầu tiên nằm ngoài tầm tay con người. Người ta có thể chăm chỉ đến mấy, cày sâu cuốc bẫm đến mấy, nhưng nếu trời không mưa thì cả chuỗi đứng lại. Chữ lạy ở đầu bài vì thế không phải sự yếu đuối mà là sự thành thật: biết rõ đâu là phần mình làm được và đâu là phần mình không.
Cũng nên để ý những điều bài này không xin. Không xin giàu sang, không xin quyền thế, không xin hơn người. Chỉ xin nước uống, ruộng cày, bát cơm đầy và nắm rơm đun bếp - tất cả đều là nhu cầu thiết yếu nhất. Đó là chân dung một mong ước rất mực khiêm nhường.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là bài dân gian truyền miệng, không có tác giả và không rõ ra đời từ khi nào. Bài thường được xếp vào đồng dao vì nhịp bốn chữ đều đặn, dễ đọc theo, trẻ con hay hát khi trời sắp mưa.
Các bản khác nhau ở số câu và ở thứ tự. Có bản dừng ở “lấy đầy bát cơm”, có bản kể thêm rơm, thêm cá, thêm những thứ khác gắn với đời sống từng vùng. Câu mở đầu cũng có nơi hát “Lạy trời mưa xuống”, nơi hát “Cầu trời mưa xuống”. Đó là chuyện bình thường với một bài sống bằng miệng qua nhiều đời và nhiều vùng đất.
Bài học rút ra
Biết rõ đâu là điều mình không quyết được. Bài đồng dao không hề nói rằng cứ cầu là có mưa. Nó chỉ thừa nhận thẳng thắn rằng có những điều kiện nằm ngoài tay mình. Thái độ ấy giúp người ta bớt tự trách khi thất bát vì lý do khách quan, và cũng bớt tự phụ khi được mùa.
Mong ước nên bắt đầu từ cái thiết yếu. Thứ tự trong bài - nước uống trước, bát cơm sau - là thứ tự của người biết mình cần gì nhất. Trong đời sống hôm nay, khi có quá nhiều thứ để muốn, việc sắp lại đúng thứ tự ưu tiên là một kỹ năng hiếm.
Đừng bỏ phí phần cuối chuỗi. Câu “lấy rơm đun bếp” nhỏ nhặt mà rất đáng nhớ: cái người khác coi là phế phẩm vẫn có chỗ dùng. Cách sống tận dụng, không lãng phí ấy là nếp lâu đời của người Việt, và ngày nay lại càng hợp thời.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ít người còn ngóng mưa để cày ruộng, nhưng ai cũng có những “cơn mưa” của riêng mình - thị trường, sức khoẻ, thời cuộc, quyết định của người khác. Cách xử lý khôn ngoan là làm hết phần mình rồi thôi lo phần còn lại: đất phải bừa sẵn, hạt phải để dành, để hễ mưa xuống là gieo được ngay. Người nông dân trong bài không ngồi không chờ trời; anh ta chờ trong tư thế sẵn sàng.
Ý về thứ tự ưu tiên rất dùng được khi lập kế hoạch, dù là kế hoạch chi tiêu của gia đình hay kế hoạch của một nhóm làm việc. Cứ hỏi: đâu là “nước uống” - thứ thiếu là hỏng ngay; đâu là “bát cơm” - đích cuối cùng; và đâu là “nắm rơm” - phần thêm mà có thì tốt. Trả lời được ba câu ấy là kế hoạch đã rõ.
Với trẻ nhỏ, bài đồng dao này là cách dễ nhất để giải thích bát cơm từ đâu mà có. Đọc cùng con theo nhịp, rồi lần lượt chỉ ra mưa, ruộng, hạt thóc, nắm rơm - đứa trẻ sẽ hiểu bữa ăn của mình không tự nhiên xuất hiện trên bàn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Ơn trời mưa nắng phải thì”: cũng là lòng biết ơn khi mưa nắng đến đúng lúc nhà nông cần.
- “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”: nước được xếp đầu bảng, đúng như bài đồng dao đặt nước ở câu thứ hai.
- “Trông trời, trông đất, trông mây - Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm”: nỗi thấp thỏm triền miên của người làm ruộng.
- “Người ta như hoa, ruộng ta như nước”: nhấn mạnh nước là nguồn sống của đồng ruộng.
- “Tấc đất tấc vàng”: quý đất đai, thứ làm nên bát cơm cùng với nước trời.
- “Còn nước còn tát”: khi trời chưa mưa thì vẫn phải xoay xở bằng sức người đến cùng.
Lời kết
Hai mươi chữ, năm câu, một cơn mưa - “Lạy trời mưa xuống” gói cả đời sống của người trồng lúa vào một chuỗi ngắn ngủi mà không thừa chữ nào. Bài đồng dao ấy để lại một điều rất giản dị: hãy làm hết phần của mình, xin những gì thật cần, và biết ơn khi trời cho đủ.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
