Có những thành ngữ mà chỉ cần đọc lên đã thấy lạnh ở da. "Lặn ngòi ngoi nước" là một câu như vậy — nó gợi ngay cảnh một người ngâm mình dưới dòng ngòi đục, hụp xuống rồi lại ngoi lên, làm đi làm lại như thế suốt buổi để mang về ít cua ốc, ít cá con. Người xưa dùng câu này để nói về nỗi nhọc nhằn của việc kiếm sống.
Nghĩa đen
"Ngòi" là dòng nước nhỏ chảy giữa đồng, nối ao với sông, nối ruộng với mương; nước ngòi thường đục, nông sâu thất thường, bùn dày. "Lặn" là hụp cả người xuống dưới mặt nước. "Ngoi" là trồi lên để thở rồi lại lặn xuống tiếp.
Bốn chữ ghép lại tả đúng động tác của người mò cua bắt ốc, người bắt cá bằng tay, người vớt bèo, người thò tay vào hang dưới bờ ngòi. Việc ấy không cần vốn liếng, chỉ cần chịu ngâm mình. Đổi lại, người làm phải chịu nước bẩn, chịu lạnh, chịu đỉa, chịu mảnh sành cứa chân, và làm cả buổi may ra được lưng giỏ.
Đây là công việc của những người ít ruộng, ít vốn nhất trong làng — thứ nghề mà ai cũng có thể làm khi túng, và cũng là thứ nghề nặng nhọc bậc nhất so với cái thu về.
Nghĩa bóng
Trong đời sống, "Lặn ngòi ngoi nước" chỉ sự lam lũ, vất vả cùng cực để kiếm miếng ăn; làm lụng cực nhọc, dầm mưa dãi nắng, không quản bẩn thỉu nguy hiểm. Câu này thường đi kèm giọng thương cảm, hay dùng khi nói về cha mẹ nuôi con, về người vợ tảo tần, về những người làm nghề nặng nhọc.
Có một điểm nên chú ý: câu thành ngữ không chỉ nói về sự mệt, mà còn nói về tính lặp đi lặp lại của cái mệt ấy. Lặn rồi ngoi, ngoi rồi lại lặn — cái vất vả không có điểm kết, cứ quay vòng ngày này sang ngày khác. Đó chính là hình ảnh chính xác nhất của việc mưu sinh chật vật: không phải một cú gắng sức là xong, mà là gắng sức mỗi ngày.
Đôi khi câu này còn được dùng để chỉ việc phải xoay xở khổ sở trong một hoàn cảnh khó, chẳng hạn một người phải chạy vạy đủ đường để giữ cho cơ sở làm ăn khỏi đổ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tác giả hay câu chuyện lịch sử nào. Nó thuộc loại thành ngữ bốn chữ dựng trên hai động từ đối nhau — "lặn" đối "ngoi" — một lối cấu tạo rất quen của tiếng Việt để nhấn mạnh sự lặp lại và triền miên.
Trong lời nói hằng ngày, người ta còn dùng những cách nói cùng nghĩa như "lam lũ", "dãi nắng dầm sương", hay cụm quen thuộc "mò cua bắt ốc" để tả cùng một cảnh sống. Mỗi cách nói nhấn một khía cạnh: một bên nhấn cảnh trời, một bên nhấn cảnh nước, còn "lặn ngòi ngoi nước" thì nhấn cái nhọc của thân người ngâm dưới nước.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy nhìn ra cái giá thật của miếng ăn. Con cua, con ốc bán ngoài chợ có giá rất rẻ, nhưng phía sau nó là cả buổi ngâm mình của một người nào đó. Biết điều này, ta sẽ mặc cả bớt gay gắt, sẽ trân trọng hơn những đồng tiền do sức lao động chân tay làm ra, và cũng dạy được con cái lòng biết ơn thay vì thói coi thường nghề nghèo.
Thứ hai, chịu khó là đáng quý, nhưng chỉ chịu khó thì chưa đủ. Người lặn ngòi ngoi nước cả đời vẫn có thể mãi không khá lên, vì cách kiếm sống ấy đổi rất nhiều sức lấy rất ít của. Người xưa hiểu điều đó nên mới có những câu khuyên học lấy một nghề. Bài học ở đây không phải chê sự cần cù, mà là nhắc rằng cần cù nên đi cùng với việc tìm cách làm khôn hơn.
Thứ ba, đừng để người thân âm thầm lặn ngòi ngoi nước một mình. Trong nhiều gia đình có một người gánh hết phần nặng mà không kêu ca. Sự im lặng ấy dễ khiến người khác quen coi là chuyện đương nhiên. Nhận ra và san sẻ đúng lúc mới là cách giữ gìn tình nghĩa trong nhà.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay ít người còn mò cua bắt ốc để sống, nhưng dạng vất vả mà câu "Lặn ngòi ngoi nước" mô tả thì vẫn còn nguyên: người chạy xe suốt ngày dưới nắng, người làm ca đêm, người bán hàng rong đi bộ hàng chục cây số, người bốc vác ở kho hàng. Ai cũng đang lặn và ngoi theo cách của mình.
Với người đang trong hoàn cảnh ấy, câu thành ngữ này gợi một hướng ra: cố dành lấy một phần thời gian, dù ít, để học thêm một kỹ năng, một cái nghề. Đó là cách duy nhất để lần sau không phải xuống ngòi nữa.
Với người sử dụng lao động, đây là lời nhắc về cách đối xử. Trả công đúng và đúng hạn cho những công việc nặng nhọc là điều tối thiểu; xa hơn là lo chỗ nghỉ, đồ bảo hộ, giờ giấc hợp lý. Người làm việc nặng thường ít có tiếng nói, nên trách nhiệm càng thuộc về người quản lý.
Với con cái trong nhà, cha mẹ có thể kể thật về công việc của mình, không tô hồng cũng không than vãn. Trẻ hiểu được ba mẹ đã lặn ngòi ngoi nước ra sao thì tự khắc biết quý đồng tiền và biết cố gắng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời — cùng tả nỗi lam lũ, nhưng ở ruộng đồng thay vì dưới nước.
- Chân lấm tay bùn — hình ảnh quen thuộc của người làm lụng vất vả.
- Rủ nhau xuống bể mò cua — bài ca dao gắn với chính công việc mà thành ngữ này mô tả.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — nhắc rằng miếng ăn phải đổi bằng sức lao động.
- Con cò lặn lội bờ sông — hình ảnh thân cò lặn lội, biểu tượng của người lao động nghèo.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — gợi hướng thoát khỏi cảnh chỉ trông vào sức vóc.
Lời kết
Thành ngữ "Lặn ngòi ngoi nước" không dạy ta một triết lý cao xa. Nó chỉ giữ lại hình ảnh một con người dưới dòng nước đục, hụp xuống rồi lại trồi lên, để nhắc rằng phần lớn của cải trên đời đều đổi bằng công sức như thế. Biết nhìn thấy điều đó ở người khác, và biết tìm đường cho mình bớt phải lặn, là hai việc nên làm cùng lúc.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
