Có những câu tục ngữ mô tả tình huống chính xác đến mức chỉ nghe qua là người ta thấy ngay cảnh tượng hiện ra trước mắt. Lắm sãi không ai đóng cửa chùa là một câu như vậy. Người xưa không cần lý luận dài dòng, chỉ cần một cánh cửa bỏ ngỏ giữa lúc đông người là đủ nói hết chuyện.
Nghĩa đen: cánh cửa bỏ ngỏ giữa lúc đông người
Chữ sãi ở đây chỉ người giúp việc trong chùa, lo những phần việc thường ngày như quét dọn, trông nom, khoá mở cửa nẻo. Chùa là nơi tôn nghiêm, việc đóng cửa lúc chiều muộn là một việc nhỏ nhưng cần thiết, gần như ai cũng làm được và ai cũng biết là phải làm.
Cái buồn cười — và cũng là cái chua chát — nằm ở chữ lắm. Nếu chùa chỉ có một người trông, cánh cửa chắc chắn được đóng, vì không đóng thì lỗi thuộc về ai đã quá rõ. Nhưng khi có nhiều người cùng trông, mỗi người đều nghĩ người kia sẽ làm, và cánh cửa cứ thế mở toang suốt đêm. Cần nói cho rõ: câu tục ngữ mượn hình ảnh nhà chùa để nói chuyện đời, chứ tuyệt nhiên không nhằm chê bai chốn thờ tự hay người tu hành. Nhà chùa chỉ là bối cảnh quen thuộc nhất với người nghe thuở ấy.
Nghĩa bóng: đông người mà mờ phần việc thì việc bỏ trống
Ý nghĩa thật sự của câu nằm ở một nghịch lý: sức người tăng lên không đồng nghĩa với việc chạy hơn. Khi phần việc không được gắn với một cái tên cụ thể, số người càng đông thì trách nhiệm của mỗi người càng loãng, và cảm giác “thiếu mình thì vẫn có người khác” càng dễ nảy sinh.
Đáng chú ý là câu tục ngữ không mô tả những kẻ lười biếng đến mức không muốn nhấc tay. Các ông sãi trong câu chuyện đều đang có mặt, đều đang làm việc gì đó. Họ chỉ không nhận ra rằng việc đóng cửa là phần của mình. Đó là điều khiến câu này đáng suy nghĩ hơn nhiều so với một lời mắng người lười: thói ỷ lại thường không đến từ sự lười nhác, mà đến từ một khoảng trống trong cách sắp xếp công việc — và ai rơi vào khoảng trống ấy cũng dễ hành xử y như vậy.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu tục ngữ này lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt ra và không gắn với một ngôi chùa hay một câu chuyện lịch sử cụ thể nào. Không nên tin những lời gán cho nó một xuất xứ chính xác, vì đó chỉ là suy đoán.
Trong lời nói hằng ngày, câu thường xuất hiện cạnh mấy câu gần nghĩa: “Cha chung không ai khóc”, “Nhiều thầy thối ma”, “Lắm mối tối nằm không”. Mỗi câu nhấn một khía cạnh khác nhau — cái mất mát của việc chung, cái hỏng việc do nhiều người cùng chỉ đạo, cái thiệt của người ôm đồm quá nhiều lựa chọn — nhưng đều chung một gốc: sự dư thừa mà thiếu rành mạch thì sinh ra trống rỗng.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về cách giao việc. Một việc chỉ thật sự có người làm khi nó có tên người đi kèm. Nói “mọi người cùng để ý giúp” nghe thì ấm áp, nhưng trên thực tế nó thường tương đương với việc chẳng ai để ý cả. Ngược lại, chỉ cần nói rõ “anh A khoá cửa mỗi tối” là cánh cửa ấy có chủ.
Bài học thứ hai là về sự khiêm tốn khi tự đánh giá mình. Rất dễ đọc câu tục ngữ này và nghĩ ngay tới người khác — tới đồng nghiệp chậm chạp, tới người hàng xóm vô tâm. Nhưng ai cũng đã từng là một ông sãi trong câu chuyện ấy: từng thấy việc dở dang mà đi qua, từng nghĩ “chắc có người lo rồi”. Câu tục ngữ có ích nhất khi ta dùng nó để tự soi, chứ không phải để làm vũ khí chê trách.
Bài học thứ ba là về việc chủ động nhận phần. Trong bất kỳ tập thể nào cũng có những việc không thuộc về ai — nhỏ, không ai ghi công, nhưng bỏ đó thì cả nhóm chịu thiệt. Người sẵn sàng bước tới nhặt lấy những việc như thế thường không được khen ngay, nhưng chính họ giữ cho guồng máy khỏi rơi rụng từng chút một.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở cơ quan, hình ảnh cánh cửa bỏ ngỏ hiện ra dưới dạng những đầu việc không có chủ: hộp thư chung không ai trả lời, báo cáo cuối tháng ai cũng tưởng người khác gửi, phần bàn giao giữa hai nhóm rơi vào khoảng giữa rồi mất hút. Cách chữa gọn nhất không phải là kêu gọi tinh thần trách nhiệm chung chung, mà là ngồi xuống liệt kê từng việc và ghi tên một người bên cạnh mỗi việc.
Trong nhà, chuyện cũng y hệt. Nhà càng đông người, những việc như đổ rác, thay bình nước, khoá cổng buổi tối càng dễ bị bỏ quên, rồi kết thúc bằng một câu trách móc. Một bảng phân công đơn giản, thậm chí chỉ là thoả thuận miệng nhưng rõ ràng, tiết kiệm được rất nhiều lời qua tiếng lại.
Với việc dạy con, bài học nằm ở chỗ đừng giao việc theo kiểu “các con tự bảo nhau”. Hai đứa trẻ được giao chung một việc thường kết thúc bằng cãi nhau xem ai phải làm. Giao cho mỗi đứa một phần rõ ràng, chúng vừa làm được việc vừa học được rằng trách nhiệm là thứ có tên tuổi hẳn hoi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cha chung không ai khóc — việc thuộc về tất cả mọi người thì rất dễ hoá thành việc của không ai.
- Nhiều thầy thối ma — lắm người cùng chỉ đạo, mỗi người một ý, rốt cuộc việc hỏng mà không ai đứng ra chịu.
- Lắm mối tối nằm không — quá nhiều lựa chọn, quá nhiều chỗ trông cậy thì cuối cùng chẳng còn chỗ nào chắc chắn.
- Chín người mười ý — đông người bàn bạc mà không có người quyết thì việc cứ giậm chân tại chỗ.
- Ăn không ngồi rồi — có mặt đấy nhưng không nhận phần việc nào, lâu dần thành thói.
Lời kết
Cánh cửa chùa trong câu tục ngữ ấy vẫn còn mở đến hôm nay, ở rất nhiều nơi và dưới rất nhiều hình dạng. Lắm sãi không ai đóng cửa chùa không phải lời chê những người đang có mặt, mà là lời nhắc rằng có mặt thôi thì chưa đủ. Việc chung chỉ đứng vững khi mỗi người biết rõ phần nào là của mình — và khi thấy một việc không thuộc về ai, thì đủ tử tế để coi nó là của mình.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
