Có những câu tục ngữ chỉ bốn chữ mà chứa cả một vòng đời. Lá rụng về cội là một câu như vậy. Người ta hay nhắc nó khi nói về những người đi xa cả đời rồi cuối cùng vẫn muốn quay lại nơi mình sinh ra, và mỗi lần nhắc lại thấy nó đúng thêm một chút.
Nghĩa đen: chiếc lá và cái gốc cây
Cội là gốc cây, phần nằm sát đất, nơi rễ ăn xuống. Từ này ngày nay ít dùng riêng lẻ, nhưng vẫn còn sống trong những từ ghép quen thuộc như cội nguồn, cội rễ, gốc cội.
Hình ảnh trong câu là một quan sát rất đơn giản mà chính xác. Chiếc lá mọc ra từ cành, sống hết một mùa, đến khi vàng úa thì rời cành rơi xuống. Nó không bay đi đâu xa được. Gió có thổi thế nào thì phần lớn lá vẫn nằm quanh gốc cây đã sinh ra nó, rồi mục đi thành mùn nuôi lại chính cái cây ấy.
Người xưa để ý cả cái vòng khép kín đó, chứ không chỉ chuyện lá rơi. Chiếc lá không những trở về chỗ cũ mà còn trở thành chất nuôi cây. Đó là chi tiết khiến câu tục ngữ có sức nặng hơn hẳn một lời tả cảnh.
Nghĩa bóng: đời người cũng đi một vòng như thế
Chiếc lá ở đây là con người, còn cội là quê hương, là gia đình, là dòng họ. Lá rụng về cội nói rằng dù đi xa đến đâu, sống lâu ở nơi nào, thì đến cuối đời lòng người vẫn hướng về nơi mình xuất phát.
Điều này thể hiện rất rõ ở người có tuổi. Thời trẻ, người ta hăm hở đi, càng xa càng thích. Đến khi tóc bạc, cái mong muốn lại đảo chiều: muốn về thăm làng cũ, muốn tìm lại người quen, muốn được nằm xuống ở mảnh đất của ông bà. Người Việt xa xứ nhiều đời vẫn dặn con cháu đưa mình về, và cái nguyện vọng ấy chính là câu tục ngữ này bằng đời thật.
Nhưng nghĩa bóng còn một tầng nữa. Về cội không chỉ là về mặt địa lý. Nó là sự trở lại với gốc gác của mình: nhớ mình là con cháu nhà ai, giữ lấy nếp mà cha mẹ đã dạy, biết ơn nơi đã nuôi mình lớn. Một người sống ở nước ngoài mà vẫn dạy con nói tiếng Việt, vẫn giỗ chạp đầy đủ, thì cũng là đang về cội theo cách của mình.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ có từ khi nào. Hình ảnh lá rụng quanh gốc cây quá quen thuộc với người sống giữa vườn tược nên rất khó truy ra ai là người đầu tiên nói, và cũng không nên gán cho ai.
Câu còn được nói dài hơn thành "lá rụng về cội, nước chảy về nguồn", ghép hai hình ảnh cùng ý cho cân đối. Trong kho tàng tục ngữ Việt còn nhiều câu cùng mạch: Chim có tổ, người có tông, Uống nước nhớ nguồn, hay hình ảnh cáo chết quay đầu về núi. Mỗi câu một hình ảnh khác nhau, nhưng đều nói về sự gắn bó không dứt được với nơi mình bắt đầu.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng cắt đứt với gốc của mình. Có người vì mặc cảm quê nghèo, học vấn cha mẹ thấp mà ngại nhắc tới gốc gác. Câu tục ngữ nhắc rằng cái gốc ấy không bỏ được, và người chối bỏ nó thường là người thiệt thòi nhất, vì tự tay bỏ đi chỗ dựa vững nhất của mình.
Bài học thứ hai là hãy về khi còn kịp. Nhiều người để dành chuyện về quê cho "khi nào rảnh", cho lúc nghỉ hưu. Nhưng cái cội mà ta muốn về không phải chỉ là mảnh đất, mà là những người còn sống ở đó. Cha mẹ, chú bác, hàng xóm cũ đều có tuổi cả. Về muộn thì chỉ còn gặp được đất, không gặp được người.
Bài học thứ ba nằm ở phía cái cây, không phải chiếc lá. Lá rụng về nuôi lại gốc, nghĩa là người trở về không nên chỉ để nhận. Ai đi xa mà có được chút vốn, chút hiểu biết thì khi quay lại nên góp lại cho nơi ấy một điều gì đó. Đó mới trọn cái vòng mà người xưa nhìn thấy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi làm ăn xa, việc cụ thể nhất là giữ cho sợi dây với quê khỏi đứt. Về giỗ tổ, về Tết, gọi điện đều đặn cho người già trong họ. Những việc nhỏ ấy giữ cho cái cội vẫn còn là chỗ mình về được, chứ không thành nơi xa lạ.
Với cha mẹ nuôi con ở thành phố, câu tục ngữ gợi ý nên đưa con về quê thường xuyên. Đứa trẻ biết mộ ông bà nằm ở đâu, biết bờ ruộng nhà mình, biết gọi tên các bác các cô, thì lớn lên sẽ có một chỗ neo mà nó không tự tạo ra được nếu chỉ sống ở phố.
Với người sắp về hưu, đây là lúc câu tục ngữ trở nên rất thiết thực. Về quê hay ở lại là một quyết định lớn, cần bàn kỹ với con cái chứ không chỉ theo cảm xúc. Nhưng ít nhất, hiểu được cái nhu cầu về cội của mình sẽ giúp người ta nói ra được điều mình muốn, thay vì lặng lẽ buồn.
Với người trẻ, ý câu này còn dùng được trong công việc. Khi đi quá xa vào những thứ mới lạ mà thấy chông chênh, quay lại xem gốc nghề của mình là gì, mình bắt đầu từ đâu, thường là cách tìm lại phương hướng nhanh nhất.
Những câu tục ngữ, ca dao cùng chủ đề
- Chim có tổ, người có tông — ai cũng có gốc gác, dòng dõi để mà nhớ về.
- Uống nước nhớ nguồn — nhắc lòng biết ơn với nơi và người đã cho mình được như hôm nay.
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — tình gắn bó với chốn quen thuộc của mình.
- Cây có cội, nước có nguồn — cùng một hình ảnh, khẳng định mọi thứ đều có gốc.
- Anh đi anh nhớ quê nhà — nỗi nhớ quê rất cụ thể của người đi xa.
- Con người có tổ có tông, như cây có cội như sông có nguồn — câu ca dao nói trọn ý về cội nguồn.
Lời kết
Lá rụng về cội không buồn như nhiều người tưởng. Nó chỉ tả một quy luật rất tự nhiên, rằng cái gì cũng có chỗ để quay về. Người nào giữ được cái chỗ ấy cho mình, và biết mang về đó một chút gì đó chứ không chỉ về tay không, thì cả một đời đi xa cũng thành trọn vẹn.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
