Ra vườn nhặt một chiếc lá lên xem, ai cũng thấy hai mặt của nó không giống nhau: một mặt xanh bóng, phẳng phiu; một mặt nhạt hơn, nhám, nổi gân. Người xưa lấy đúng điều quen thuộc ấy để đặt thành một lời chê rất nặng: lá mặt lá trái. Câu này dùng cho kiểu người quay bên nào cũng có sẵn một khuôn mặt phù hợp, và không ai biết đâu mới là mặt thật.
Nghĩa đen: hai mặt của một chiếc lá
Chiếc lá cây nào cũng có mặt trên và mặt dưới, dân gian gọi là lá mặt và lá trái. Mặt phải là mặt hướng lên đón nắng, thường sẫm hơn, bóng hơn, trơn tay. Mặt trái quay xuống đất, màu nhạt, sờ vào thấy ráp, gân lá nổi rõ.
Điều đáng nói là cả hai mặt đều thuộc về một chiếc lá duy nhất. Không có mặt nào là giả cả, chỉ là ta nhìn thấy mặt nào tùy theo lá quay về phía nào. Gió thổi qua, cả tán cây lật lên lật xuống, lúc xanh thẫm lúc bạc trắng, thay đổi liên tục chỉ trong vài giây.
Chính hình ảnh lật qua lật lại ấy mới là điều người xưa nhắm tới. Một chiếc lá nằm yên thì chỉ cho ta thấy một mặt; một chiếc lá cứ trở mình liên tục thì người nhìn không biết tin vào mặt nào. Câu thành ngữ dựng lên một con người vận hành đúng như thế: quay sang bên này là một khuôn mặt, quay sang bên kia lại là khuôn mặt khác, và động tác trở mặt nhanh đến mức không kịp thấy.
Nghĩa bóng: gặp ai nói hợp người nấy
Nghĩa bóng của lá mặt lá trái chỉ kiểu người sống hai mặt, tráo trở, thay đổi thái độ và lời nói tùy theo người đối diện và tùy theo cái lợi. Trước mặt người này thì đồng tình với người này, quay sang người kia lại đồng tình với người kia, cả hai bên đều tưởng mình có thêm một người ủng hộ.
Kiểu người này khác với người nói dối thông thường. Người nói dối bịa ra một điều không có; kẻ lá mặt lá trái thì phần lớn nói thật, chỉ là mỗi nơi nói một phần sự thật khác nhau, và phần được chọn luôn là phần làm hài lòng người đang nghe. Vì thế rất khó bắt lỗi họ, cho tới khi hai bên gặp nhau và đem lời họ ra so.
Cũng cần phân biệt với sự khéo léo trong ứng xử. Nói với người già khác cách nói với trẻ nhỏ, trình bày một việc với khách hàng khác với trình bày cho đồng nghiệp — đó là biết điều chỉnh cách nói, và là điều tốt. Ranh giới nằm ở chỗ nội dung có đổi hay không. Người khéo giữ nguyên một lập trường và thay đổi cách diễn đạt. Kẻ lá mặt lá trái thì đổi hẳn lập trường, và đổi theo hướng nào có lợi cho mình.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ khi nào và do ai nói đầu tiên. Đây là thành ngữ dân gian, hình ảnh lấy từ cây cỏ quanh nhà, và không có căn cứ để gán cho nó một xuất xứ cụ thể.
Người ta cũng nói lá mặt lá trái đảo lại thành lật mặt như trở bàn tay khi muốn nhấn vào tốc độ trở mặt, hoặc gọi nôm na là người hai mặt, gió chiều nào che chiều ấy.
Trong kho thành ngữ tiếng Việt, mấy câu sau đây nằm gần nhau nhưng không trùng nghĩa, cần phân biệt cho rõ. Xanh vỏ đỏ lòng nói về sự khác nhau giữa vẻ ngoài và bản chất, nhưng bên trong chỉ có một, không đổi. Bằng mặt không bằng lòng tả cảnh hai người giữ hòa khí bề ngoài trong khi trong bụng còn ấm ức, mà điều ấy đôi khi lại là cách cư xử cần thiết. Miệng nam mô bụng bồ dao găm nặng hơn hẳn, chỉ kẻ dùng vẻ hiền lành che giấu ý hại người. Riêng lá mặt lá trái nhấn vào tính hai chiều và sự lật qua lật lại: không phải một mặt giả che một mặt thật, mà là hai bộ mặt được dùng luân phiên.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là cách nhận ra. Đừng cố đọc lòng người, hãy đối chiếu lời nói qua thời gian và qua các nhóm khác nhau. Người sống một mặt thì nói ở đâu cũng đại khái như nhau, kể cả khi điều đó làm mất lòng. Kẻ lá mặt lá trái thì mỗi phòng một phiên bản. Chỉ cần vài lần đối chiếu là thấy.
Bài học thứ hai là hiểu cái giá họ phải trả. Sống hai mặt rất mệt, vì phải nhớ mình đã nói gì với ai. Và nó không bền: các nhóm người rồi sẽ gặp nhau. Đến lúc lộ ra, họ không mất một người bạn mà mất tất cả cùng lúc, vì cả hai bên đều cảm thấy mình bị lừa. Đó là lý do câu thành ngữ này nghe nặng hơn nhiều lời chê khác.
Bài học thứ ba dành cho chính ta. Rất ít người cố ý sống hai mặt; phần lớn trượt vào đó vì ngại mất lòng. Gật cho xong, hùa theo cho vui, nói điều người ta muốn nghe — mỗi lần chỉ nhỏ thôi, nhưng lặp lại đủ nhiều thì thành một thói quen, rồi thành một con người. Cách phòng đơn giản nhất là tập nói một câu trung thực nhưng lịch sự: tôi nghĩ khác, hoặc chuyện này tôi không tiện bàn. Giữ được câu ấy là giữ được một mặt duy nhất.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, kiểu người này thường được lòng nhiều phía trong thời gian đầu. Họ than thở cùng nhân viên về cấp trên, rồi báo cáo với cấp trên về nhân viên. Cách xử lý lành mạnh không phải là đối đầu, mà là đưa mọi việc quan trọng ra chỗ chung: bàn trong cuộc họp có đủ người, chốt lại bằng văn bản. Ánh sáng làm cho việc trở mặt trở nên vô nghĩa.
Trong làm ăn, người môi giới nói với bên bán một giá, nói với bên mua một giá khác, hoặc hứa với cả hai bên những điều loại trừ nhau. Cách phòng vẫn là để hai bên gặp nhau trực tiếp ở những điểm then chốt, thay vì để mọi thông tin đi qua một người duy nhất.
Trong họ hàng và xóm giềng, kiểu lá mặt lá trái thường xuất hiện dưới dạng người rất nhiệt tình đưa tin. Họ kể cho bên này nghe lời bên kia, kèm theo một chút bình phẩm. Nguyên tắc tự bảo vệ rất giản dị: chuyện quan trọng thì hỏi thẳng người trong cuộc.
Với con cái, nên dạy con rằng khen bạn trước mặt rồi chê bạn sau lưng là điều không nên, và rằng dám nói thật một cách tử tế thì lâu dài sẽ được tin cậy hơn là làm vừa lòng tất cả mọi người. Đây là bài học khó, vì trẻ con rất sợ bị bạn bè ghét, nên người lớn cần kiên nhẫn làm gương trước.
Những câu cùng chủ đề
- Gió chiều nào che chiều ấy — ngả theo phía mạnh, không có lập trường riêng.
- Xanh vỏ đỏ lòng — vẻ ngoài một đằng, bản chất một nẻo.
- Bằng mặt không bằng lòng — hòa thuận bề ngoài trong khi trong lòng còn ấm ức.
- Miệng nam mô bụng bồ dao găm — mượn vẻ hiền lành để che ý hại người.
- Đâm bị thóc chọc bị gạo — chạy qua chạy lại nói ra nói vào cho hai bên trở mặt.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — thời gian là thứ duy nhất bóc được lớp mặt thứ hai.
Lời kết
Chiếc lá có hai mặt là chuyện của tự nhiên, không có gì đáng trách. Nhưng con người thì được chọn, và cái được chọn ấy làm nên tư cách. Thành ngữ lá mặt lá trái nhắc rằng sống một mặt tuy có lúc mất lòng, nhưng đó là cách duy nhất để đến cuối cùng vẫn còn người tin mình.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
