Khi khen một người biết ăn ở, người Việt hay nói người ấy kính trên nhường dưới. Bốn chữ này mô tả cả một nếp ứng xử: với người lớn tuổi thì kính trọng, với người nhỏ hơn thì nhường nhịn. Nghe thì đơn giản, nhưng cách hiểu bốn chữ ấy quyết định một gia đình êm ấm hay ngột ngạt.
Nghĩa đen từng chữ
Trên và dưới ở đây là thứ bậc trong nhà, trong họ: ông bà, cha mẹ, chú bác, anh chị là bậc trên; em út, con cháu là bậc dưới. Người Việt vốn có hệ thống xưng hô phân vai rất chi tiết, nên vị trí trên dưới của mỗi người trong nhà bao giờ cũng rõ.
Kính là kính trọng — chào hỏi, thưa gửi, lắng nghe, giữ ý tứ trước mặt người lớn. Nhường là nhường nhịn — không tranh phần hơn với người nhỏ, biết lùi lại, biết chịu thiệt một chút.
Điều đáng chú ý là người xưa dùng hai động từ khác nhau cho hai chiều. Với bậc trên là “kính”, một thái độ hướng lên. Với bậc dưới là “nhường”, một hành động hướng xuống. Cả hai gộp lại thành một dòng chảy hai chiều, chứ không phải một chiều từ dưới lên.
Nghĩa bóng
Thông điệp của câu là: trong một nhà, mỗi người đều vừa ở vai trên vừa ở vai dưới, tuỳ đối tượng. Người làm cha mẹ là bậc trên với con, nhưng là bậc dưới với ông bà. Đứa cháu được ông bà nhường, rồi lớn lên lại phải nhường em. Vì thế kính trên nhường dưới không phải là bộ quy tắc dành cho người nhỏ, mà là bộ quy tắc dành cho tất cả — mỗi người thực hiện cả hai vế cùng lúc.
Cái hay của nếp ứng xử này nằm ở chỗ nó tạo ra sự cân bằng. Nếu chỉ có vế “kính trên”, gia đình sẽ thành một cái thang mà người ở dưới luôn phải ngước lên và không có quyền nói. Chính vế “nhường dưới” cân lại: người ở vị trí cao hơn cũng có bổn phận, và bổn phận ấy là bao dung, là không dùng vị thế của mình để lấn.
Cần nói rõ một chỗ hay bị hiểu lệch. “Kính” không đồng nghĩa với “vâng dạ mọi điều”. Kính trọng một người là giữ lễ với họ, nghe họ nói hết, không cãi gay gắt trước mặt đông người. Nhưng nếu người trên nói điều không đúng thì người dưới vẫn có quyền trình bày lại — chỉ khác ở cách nói. Một gia đình mà không ai dám nói thật với người lớn thì không phải gia đình có tôn ti, mà là gia đình đang tích chuyện.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là thành ngữ dân gian quen thuộc, không xác định được thời điểm ra đời hay người nói đầu tiên; không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể. Nếp ứng xử mà nó mô tả gắn với mô hình gia đình nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà, vốn phổ biến ở làng quê Việt.
Người ta cũng nói đảo lại thành “trên kính dưới nhường”, ý không đổi. Gần nghĩa còn có “kính già yêu trẻ”, “kính lão đắc thọ”, “chị ngã em nâng” hay “ăn trông nồi, ngồi trông hướng” — tất cả đều nói về việc biết vị trí của mình mà cư xử cho phải.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hai vế phải đi cùng nhau. Gia đình nào chỉ đòi vế đầu mà quên vế sau thì tôn ti biến thành áp đặt. Người trên yêu cầu con cháu phải kính, nhưng nếu không chịu nhường — không chấp nhận rằng người trẻ có cách sống khác — thì cái kính kia chỉ còn là hình thức, và mọi người sẽ tránh mặt nhau.
Thứ hai, giữa vợ chồng không có trên dưới. Đây là điểm cần nói thẳng. Nếp cũ đôi khi kéo tôn ti gia đình vào cả quan hệ vợ chồng, coi người chồng là bề trên và người vợ ở vai dưới, phải kính và phải nhịn. Cách hiểu đó không phù hợp và cũng không bền. Vợ chồng là hai người ngang hàng cùng dựng một cái nhà; cái cần giữa họ là tôn trọng lẫn nhau và nhường nhau khi cần, cả hai phía như nhau.
Thứ ba, nhường không phải là chịu đựng vô điều kiện. Nhường một miếng ăn, nhường một câu nói lúc nóng, nhường phần hơn cho em nhỏ — đó là nhường. Còn im lặng trước những lời xúc phạm, trước hành vi bạo lực trong nhà thì không phải nhường, và cũng không có nếp nhà nào đòi hỏi điều đó. Phân biệt cho rõ hai thứ này là cách bảo vệ chính ý nghĩa tốt đẹp của câu thành ngữ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình nhiều thế hệ, cách vận dụng thiết thực là chia rõ phần nào ai quyết. Việc nuôi dạy con nên để cha mẹ của đứa trẻ quyết, ông bà góp ý; việc thờ cúng, giỗ chạp thì người trẻ nên nghe theo sự sắp đặt của người lớn. Rạch ròi từ đầu thì đỡ va chạm về sau.
Trong cách nói năng, “kính trên” hôm nay thể hiện ở những việc rất nhỏ: chào khi về, hỏi han sức khoẻ, không ngắt lời, không vừa nghe vừa bấm điện thoại. “Nhường dưới” thì thể hiện ở chỗ người lớn chịu khó nghe con cháu nói hết câu, không bác bỏ ngay bằng câu “trẻ con biết gì”.
Với con cái, cách dạy hiệu quả nhất không phải là bắt trẻ khoanh tay thưa gửi cho đúng phép, mà là để trẻ thấy cha mẹ mình cư xử với ông bà ra sao. Trẻ học nếp nhà bằng mắt trước khi học bằng tai.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Kính lão đắc thọ — kính người già thì được phúc, một cách khuyến khích nhẹ nhàng.
- Chị ngã em nâng — anh chị em trong nhà đỡ đần nhau.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — biết ý tứ theo hoàn cảnh và theo người xung quanh.
- Đi thưa về trình — nếp lễ phép cơ bản của con cái trong nhà.
- Gia hoà vạn sự hưng — nhà thuận hoà thì mọi việc đều nên.
- Một già một trẻ bằng nhau — nhắc người lớn cũng có lúc cần được nhường như trẻ nhỏ.
Lời kết
Bốn chữ kính trên nhường dưới giữ được sức sống bởi nó không đặt gánh nặng lên riêng ai: ai cũng vừa phải kính, vừa phải nhường. Hiểu đủ cả hai vế thì đó là một nếp nhà ấm áp; hiểu thiếu một vế thì nó thành cái khuôn làm người ta ngộp. Sự khác nhau giữa hai điều đó nằm ở chính cách mỗi gia đình chọn để sống với nhau.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
