Trong những câu người Việt dặn nhau về đạo thầy trò, kính thầy mới được làm thầy thuộc loại nói thẳng nhất. Nó không khuyên nhủ vòng vo mà đặt hẳn một điều kiện: muốn có ngày đứng ở chỗ người thầy, trước hết phải biết kính người thầy của mình.
Nghĩa đen: một vế điều kiện, một vế kết quả
“Kính thầy” là giữ lễ với người dạy mình: nghe lời chỉ bảo, thưa gửi đàng hoàng, không quên ơn khi đã học xong. “Làm thầy” là đến lượt mình đứng ra dạy người khác, hoặc rộng hơn là trở thành người có nghề, có chữ, được người khác nể trọng.
Hai vế nối với nhau bằng chữ “mới được”, một cách nói rất dứt khoát trong tiếng Việt. Không có vế đầu thì không có vế sau. Người xưa không nói “nên kính thầy”, cũng không nói “kính thầy thì tốt”, mà nói kính thầy là điều kiện bắt buộc. Cách nói ấy cho thấy họ coi đây là chuyện gốc rễ chứ không phải chuyện phép tắc bề ngoài.
Nghĩa bóng: lòng kính trọng là cửa vào của việc học
Vì sao phải kính thầy mới học được? Bởi việc học không giống việc mua bán. Người thầy có thể giảng đủ bài cho cả lớp, nhưng phần tinh tuý của nghề — những mẹo nhỏ, những chỗ hiểm, cái nhìn tích lại sau nhiều năm — thì chỉ truyền cho người biết trân trọng nó. Đó không phải sự giấu nghề, mà là lẽ tự nhiên: người ta chỉ dốc lòng với người biết nhận.
Mặt khác, kính trọng còn quyết định việc trò có thực sự nghe hay không. Học trò coi thường thầy thì mỗi lời dạy đều bị gạt đi trước khi kịp hiểu. Cùng ngồi một lớp, người mở lòng ra thì mang về nhiều, người khép lại thì về tay không. Câu tục ngữ vì thế nói về trò nhiều hơn nói về thầy.
Vế sau còn một lớp nghĩa nữa: người không biết kính thầy thì sau này cũng không xứng để người khác kính mình. Cái cách ta đối xử với người đi trước sẽ được lặp lại y như thế bởi những người đi sau ta.
Nguồn gốc và những câu cùng mạch
Không rõ câu này có từ bao giờ, cũng không có căn cứ nào để gán cho một người cụ thể. Nó nằm trong cả một mạch tục ngữ ca dao về đạo thầy trò của người Việt, nơi người thầy được xếp vào hàng những người có ơn lớn nhất với một đời người.
Bên cạnh nó là “Không thầy đố mày làm nên” nói về công thầy, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” nhắc rằng dạy một chữ cũng là thầy, và nếp cũ “Mồng một tết cha, mồng ba tết thầy” đặt người thầy ngay sau cha mẹ trong những ngày trọng nhất của năm. Đặt cạnh nhau mới thấy câu tục ngữ này không đứng lẻ, nó là một mắt trong chuỗi.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thái độ quyết định phần mình nhận được. Hai người cùng học một thầy, cùng số buổi, nhưng người đến sớm, hỏi kỹ, ghi chép cẩn thận sẽ mang về gấp mấy lần người ngồi cho hết giờ. Sự kính trọng biểu hiện ra bằng những việc rất cụ thể như thế, chứ không phải bằng lời lẽ khách sáo.
Thứ hai, kính thầy không có nghĩa là không được hỏi lại. Đây là chỗ dễ hiểu lệch. Kính là ghi nhận công lao và giữ lễ, còn học thì vẫn phải hỏi cho tới cùng, thậm chí nêu ra chỗ mình thấy chưa thông. Người thầy thực sự có nghề không phật lòng vì một câu hỏi thẳng, họ chỉ phật lòng vì sự hờ hững. Ngược lại, xu nịnh mà không học hành gì thì cũng chẳng phải là kính.
Thứ ba, nghề được truyền đi bằng lòng biết ơn. Người từng được thầy dạy tử tế thường dạy lại người sau cũng tử tế. Chuỗi ấy đứt ở đâu thì ở đó nghề mai một. Câu tục ngữ nhắc mỗi người rằng mình đang đứng giữa hai đầu của một sợi dây: nhận từ người trước và trao cho người sau.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người mới đi làm học được nhiều nhất từ những đồng nghiệp cũ trong nghề. Thái độ với họ chính là kính thầy của thời nay: hỏi đúng lúc, nghe hết câu, làm thử rồi quay lại báo kết quả, không giành lấy công của người đã chỉ cho mình. Người trẻ nào giữ được nếp ấy thường được chỉ bảo nhiều hơn hẳn.
Trong nhà, cha mẹ giữ vai trò quan trọng. Chê bai thầy cô trước mặt con là cách nhanh nhất khiến đứa trẻ mất hứng học. Có điều chưa hài lòng thì trao đổi riêng với thầy cô, còn trước mặt con thì giữ sự tôn trọng. Đứa trẻ nào tin thầy mình thì học nhẹ nhàng hơn nhiều.
Còn với người đang đứng ở vị trí dạy dỗ — thầy cô, người hướng dẫn, người quản lý — câu tục ngữ này cũng là một lời tự nhắc. Mình từng kính thầy mình thế nào thì hôm nay hãy làm cho học trò thấy sự kính trọng ấy là xứng đáng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Không thầy đố mày làm nên — khẳng định vai trò của người dẫn đường trong bất cứ nghề nào.
- Nhất tự vi sư, bán tự vi sư — một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy, nhắc ta biết ơn cả những người dạy mình rất ít.
- Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy — lời dặn dành cho các bậc cha mẹ.
- Mồng một tết cha, mồng ba tết thầy — nếp cũ xếp người thầy vào hàng những ơn nghĩa lớn nhất.
- Học thầy không tày học bạn — kính thầy nhưng cũng đừng bỏ qua cái học từ bạn bè xung quanh.
Lời kết
Kính thầy mới được làm thầy nghe như một quy tắc lễ nghĩa, nhưng thực chất là một quy luật của việc học. Người biết cúi xuống nhận thì cái tay mới đầy; người vênh lên thì có ngồi giữa kho báu cũng ra về tay không. Và đến lúc mình đứng ở chỗ người thầy, cái mình có để trao lại chính là những gì ngày xưa mình đã biết trân trọng mà nhận.
