Nhìn một con kiến bò trên miệng chén là chuyện ai cũng từng thấy. Nó đi rất chăm chỉ, không nghỉ, nhưng chẳng bao giờ tới đâu cả. Người xưa nhặt lấy cái cảnh vặt vãnh ấy rồi biến nó thành một câu nói buốt lòng: kiến bò miệng chén.
Nghĩa đen: một vòng tròn không có điểm cuối
Miệng chén là một vành tròn khép kín. Con kiến đặt chân lên đó rồi cứ men theo mà đi. Với nó, mỗi bước đều là một bước mới, mỗi đoạn đường phía trước đều lạ. Nó không có cách nào nhận ra rằng con đường mình đang đi là một vòng tròn, bởi tầm nhìn của nó chỉ tới được vài phân trước mặt.
Đi hết một vòng, con kiến trở lại đúng chỗ xuất phát. Nhưng nó không biết mình đã trở lại. Nó lại tiếp tục bò, tiếp tục thấy đường mới, và tiếp tục về chỗ cũ. Cứ thế cho tới khi kiệt sức hoặc rơi xuống.
Điều đáng nói là con kiến hoàn toàn không lười. Nó gắng hết sức. Cái làm nó thất bại không phải sự lười biếng mà là hình dạng của con đường và tầm nhìn quá ngắn của chính nó. Chọn hình ảnh con kiến — loài vật vốn được dân gian khen là chăm chỉ, kiên trì, biết tha lâu đầy tổ — cho tình huống này là một lựa chọn rất tinh. Đến con kiến chăm nhất cũng bó tay khi đi sai đường.
Nghĩa bóng: loay hoay mãi trong một vòng luẩn quẩn
Nghĩa bóng của kiến bò miệng chén là cảnh sống hoặc cảnh làm việc quẩn quanh, bế tắc, xoay xở đủ đường mà rốt cuộc vẫn trở về chỗ cũ, không thoát ra được.
Câu này khác với những câu nói về sự lười nhác hay sự bất tài. Người bị ví như kiến bò miệng chén thường là người đang rất vất vả. Họ không ngồi yên. Họ chạy ngược chạy xuôi. Chỉ có điều mọi nỗ lực ấy đều diễn ra bên trong cùng một cái vòng, nên tổng kết lại vẫn bằng không.
Người xưa cũng dùng câu này để tả tâm trạng sốt ruột, bồn chồn, đứng ngồi không yên — như con kiến cứ đi tới đi lui trên vành chén khi trong nhà có việc lớn chưa ngã ngũ. Ở nghĩa này, câu nghiêng về nỗi lo hơn là sự bế tắc.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này là thành ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ và không gắn với tác giả hay điển tích nào xác định được. Nó sinh ra từ quan sát đời thường, cùng họ với nhiều thành ngữ khác mượn hình ảnh con kiến trong tiếng Việt.
Trong lời nói, thường gặp cách dùng đầy đủ như kiến bò miệng chén. Có nơi nói kiến bò miệng bát, chỉ khác cách gọi vật dụng theo vùng miền.
Kho thành ngữ Việt còn nhiều câu khác lấy con kiến làm hình ảnh, mỗi câu một hướng: kiến tha lâu đầy tổ khen sự kiên trì tích góp, tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt là kinh nghiệm xem trời, con kiến mà kiện củ khoai nói về việc đấu tranh trong thế yếu. Điều thú vị là cùng một con vật nhỏ bé, dân gian rút ra được cả bài học tích cực lẫn tiêu cực, tuỳ vào việc đặt nó vào hoàn cảnh nào.
Gần nghĩa với kiến bò miệng chén còn có dã tràng xe cát biển Đông. Hai câu đều nói về công sức đổ ra mà không thành, nhưng khác nhau ở chỗ: dã tràng làm xong thì sóng xoá đi, còn con kiến thì ngay từ đầu đã không đi tới đâu. Một bên bị hoàn cảnh phá, một bên tự đi vào vòng tròn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: chăm chỉ không thay được việc chọn đúng đường. Nhiều người tin rằng cứ cố hết sức thì thế nào cũng tới đích. Con kiến trên miệng chén chứng minh điều ngược lại. Nếu con đường là một vòng tròn thì đi nhanh chỉ khiến ta mệt sớm hơn.
Bài học thứ hai: phải thỉnh thoảng dừng lại để nhìn từ trên xuống. Con kiến thất bại vì tầm nhìn của nó nằm ngang với mặt đường. Chỉ cần nó nhìn được cả cái chén thì đã hiểu ngay vấn đề. Con người có thứ mà con kiến không có: khả năng lùi ra xa mà xem lại việc mình đang làm. Nhưng khả năng ấy chỉ dùng được khi ta chịu ngừng tay.
Bài học thứ ba: dấu hiệu của vòng luẩn quẩn là sự lặp lại. Nếu năm nay ta gặp đúng vấn đề của năm ngoái, nếu cuộc cãi vã tuần này giống hệt cuộc cãi vã tháng trước, thì nhiều khả năng ta không đang tiến lên mà đang đi vòng. Nhận ra sự lặp lại là bước đầu để bước ra khỏi vành chén.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, nhiều người bận rộn tối mắt suốt cả năm mà cuối năm nhìn lại không thấy mình khá lên chỗ nào. Bận không đồng nghĩa với tiến bộ. Một cách rất đơn giản để tự kiểm là mỗi quý ngồi xuống ghi ra: ba tháng qua mình làm được điều gì mà ba tháng trước chưa làm được. Nếu không viết nổi câu trả lời, có lẽ mình đang bò trên một vành chén.
Trong chuyện tiền nong, vòng luẩn quẩn hay gặp nhất là vay chỗ này trả chỗ kia. Mỗi tháng đều xoay được, đều thấy mình vừa giải quyết xong một việc, nhưng tổng nợ thì không giảm. Muốn ra khỏi vòng ấy phải làm việc khó hơn là xoay xở: cắt hẳn một khoản chi, hoặc tăng thêm một nguồn thu — tức là phá vỡ hình dạng của cái chén, chứ không phải bò nhanh hơn.
Trong quan hệ gia đình, hai vợ chồng cãi nhau nhiều năm về cùng một chuyện là dấu hiệu rất rõ. Cãi thêm một lần nữa sẽ không giải quyết được gì, vì cách cãi chính là vòng tròn. Đổi cách — chọn lúc bình tĩnh mà nói, viết ra thay vì nói, hoặc nhờ một người thứ ba đáng tin ngồi nghe — thường hiệu quả hơn là cố cãi cho thắng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dã tràng xe cát biển Đông — công sức đổ ra rồi tan biến, nhọc nhằn mà không thành.
- Đi mắc núi về mắc sông — bế tắc cả hai đường, không lối nào thông.
- Nước đến chân mới nhảy — một kiểu quẩn quanh khác, do trì hoãn mà tự đẩy mình vào thế bí.
- Kiến tha lâu đầy tổ — mặt sáng của sự kiên trì, khi hướng đi đã đúng.
- Cái khó ló cái khôn — lời động viên rằng bí quá thì người ta nghĩ ra được lối khác.
- Tiến thoái lưỡng nan — thế kẹt giữa hai đường, gần với nỗi bồn chồn của con kiến trên vành chén.
Lời kết
Bốn tiếng kiến bò miệng chén không chê ai lười. Nó chỉ nhắc rằng nỗ lực và kết quả là hai chuyện khác nhau, và cái nối chúng lại với nhau là hướng đi. Thỉnh thoảng ngừng tay, lùi ra xa một chút mà nhìn lại con đường mình đang bò — đó là điều con kiến không làm được, còn ta thì làm được.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
