Có những câu tục ngữ nghe rất êm tai, lại có những câu nghe xong thấy gai người vì nó nói thẳng quá. “Khôn sống mống chết” thuộc loại thứ hai. Bốn chữ, không một lời an ủi, người xưa đặt lên bàn một sự thật mà ai cũng thấy nhưng ít ai muốn nói ra.
Nghĩa đen — và chữ “mống” khó hiểu
Vế đầu thì rõ: “khôn” là khôn ngoan, tỉnh táo, biết nhìn trước ngó sau; “sống” là trụ lại được, tồn tại được.
Chữ “mống” ở vế sau mới là chỗ nhiều người vấp. Đây là một từ cổ, ngày nay hầu như chỉ còn sống trong đúng câu tục ngữ này. Cách hiểu được chấp nhận rộng rãi là “mống” đối lập với “khôn”, chỉ sự ngờ nghệch, khờ dại, không biết đường ăn ở, không biết tự lo cho mình. Về nguồn gốc chính xác của chữ này thì không có gì chắc chắn để khẳng định, và cũng không nên tự dựng ra một cách giải thích cho êm chuyện.
Ghép lại, câu tục ngữ dựng lên hai số phận đặt cạnh nhau: kẻ tỉnh thì còn, kẻ mê thì mất. Không có vế thứ ba, không có ngoại lệ nào được nêu ra.
Nghĩa bóng — một quy luật, không phải một lời khuyên
Điều quan trọng nhất khi đọc câu này là phân biệt mô tả với khuyến khích. Người xưa không bảo ta hãy khôn lỏi để giành phần sống. Người xưa chỉ ghi lại điều họ thấy: trong một cuộc sống mà cái ăn cái mặc phải giành giật, thiên tai mất mùa liên miên, người không biết tự lo thì rất dễ trắng tay.
Hiểu như vậy thì câu tục ngữ mang tính cảnh tỉnh nhiều hơn là dạy đời. Nó nói với người hiền lành cả tin rằng: lòng tốt không tự bảo vệ được mình; ngoài cái tâm còn phải có cái đầu. Sống giữa đời mà không chịu học cách nhìn người, nhìn việc, thì phần thiệt sớm muộn cũng rơi vào mình.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với một câu chuyện hay nhân vật nào. Nó phản ánh cái nhìn thực tế đến lạnh lùng của người nông dân xưa trước những năm đói kém.
Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu cùng mạch: “Khôn ngoan đến cửa quan mới biết” nói về chỗ thử thách sự tỉnh táo; “Khôn nhà dại chợ” chê kiểu khôn đặt sai chỗ. Đáng chú ý là dân gian cũng có câu ngược lại đầy giễu cợt: “Ngu si hưởng thái bình”. Hai câu đứng cạnh nhau cho thấy người xưa không tuyệt đối hoá điều gì — họ nói cả mặt này lẫn mặt kia của cuộc đời.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: tử tế thôi chưa đủ, còn phải tỉnh. Rất nhiều người thật thà bị lừa mất đất, mất tiền dưỡng già, chỉ vì tin lời ngọt mà không đọc kỹ giấy tờ. Người xưa không hề chê họ hiền; người xưa tiếc cho họ vì thiếu một chút cẩn trọng lẽ ra phải có.
Bài học thứ hai: cái khôn ở đây là khôn để tự lo, không phải khôn để hại người. Ranh giới rất rõ. Biết cân nhắc trước khi ký, biết dành dụm phòng khi ốm đau, biết từ chối những cuộc chơi vượt sức mình — đó là khôn. Còn giành phần hơn bằng cách đẩy thiệt về phía người khác thì dân gian gọi bằng cái tên khác: khôn lỏi, khôn vặt, và chẳng câu tục ngữ nào khen thứ đó.
Bài học thứ ba: khôn là thứ học được. Không ai sinh ra đã biết nhìn người. Cái khôn tích lại từ những lần bị hớ, từ việc chịu khó hỏi người đi trước, từ thói quen nghĩ thêm một bước trước khi gật đầu. Ai chịu học thì dần dần bớt “mống” đi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay ít ai chết đói vì khờ, nhưng cái giá của sự ngờ nghệch thì vẫn còn nguyên, chỉ đổi hình thức. Đó là những cú lừa qua điện thoại nhắm vào người già, những hợp đồng vay tiêu dùng ký vội mà không đọc phần lãi suất, những lời mời góp vốn hứa lãi cao gấp mấy lần ngân hàng.
Trong làm ăn, người biết lo sẽ đọc kỹ điều khoản, tìm hiểu đối tác, giữ lại giấy tờ. Việc ấy mất thời gian và đôi khi bị chê là đa nghi, nhưng nó chính là phần “khôn” giữ cho người ta không mất trắng.
Trong nuôi dạy con, câu tục ngữ này gợi một điều đáng nghĩ: dạy con ngoan là cần, nhưng dạy con biết tự bảo vệ mình cũng cần không kém. Một đứa trẻ được dạy phải luôn vâng lời người lớn mà không được dạy cách nói “không”, sẽ rất dễ tổn thương khi bước ra ngoài.
Trong ứng xử hằng ngày, phần “khôn” đơn giản nhất là chậm lại một nhịp: nghe xong đừng vội tin, được hứa hẹn thì đợi xem có làm không, thấy món hời bất thường thì tự hỏi vì sao lại đến lượt mình.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Khôn nhà dại chợ — chê kiểu khôn chỉ giỏi với người nhà, ra ngoài lại chịu thiệt.
- Khôn ba năm dại một giờ — nhắc rằng cái khôn tích cả đời có thể mất trong một phút bồng bột.
- Mật ngọt chết ruồi — lời đường mật thường là cái bẫy.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ đầu thì đỡ lo về sau.
- Chọn mặt gửi vàng — giao việc, giao của phải nhìn cho kỹ người nhận.
- Ngu si hưởng thái bình — cách nói ngược đầy giễu cợt của dân gian về chính chuyện khôn dại.
Lời kết
“Khôn sống mống chết” không phải một lời cổ vũ tranh giành, mà là một tiếng chuông cảnh tỉnh dành cho những người quá hiền, quá tin. Người xưa muốn nhắc rằng đi giữa cuộc đời thì lòng ngay thẳng nên đi cùng cái đầu tỉnh táo, để cái tốt của mình còn giữ được lâu dài.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
