Có những câu ca dao nghe qua tưởng hiền lành, đọc kỹ mới thấy đó là một lời phán xét rất dứt khoát về cách kiếm sống. Khôn ngoan chẳng lọ thật thà là một câu như vậy, và nó chỉ hiện rõ khi được đọc trọn cả hai dòng:
Khôn ngoan chẳng lọ thật thà
Lường thưng tráo đấu chẳng qua đong đầy
Chỉ hai dòng ấy thôi mà gói được cả một quan niệm làm ăn của người Việt xưa.
Nghĩa đen: thưng, đấu và chuyện đong đo
Muốn hiểu câu này phải biết mấy chữ cũ. “Chẳng lọ” nghĩa là chẳng bằng, chẳng cần phải. Vậy vế đầu nói: khôn ngoan cũng chẳng bằng thật thà.
“Thưng” và “đấu” là những đồ đong thóc gạo ngày trước, làm bằng gỗ hoặc tre, có dung tích quy ước sẵn. Ở chợ quê, người ta không cân gạo mà đong gạo: xúc gạo đổ vào đấu, gạt ngang miệng đấu là xong một đấu. “Lường” là đong, “tráo” là đánh tráo. Lường thưng tráo đấu vì thế chỉ đúng cái mánh của kẻ bán hàng thiếu ngay thẳng: dùng cái đấu nhỏ hơn quy ước khi bán, dùng cái đấu to hơn khi mua vào; hoặc lúc đong thì xóc cho gạo nén xuống, gạt miệng đấu thật sát để bớt đi một chút.
“Đong đầy” là làm ngược lại: đổ gạo đầy đấu, thậm chí có ngọn, không bớt xén của ai một hạt. Người xưa đặt hai cách đong ấy cạnh nhau rồi kết luận: mọi mánh khoé đong đo cũng chẳng qua được cách đong đầy.
Nghĩa bóng: cái khôn thật nằm ở đâu
Câu ca dao không hề chê sự khôn ngoan. Điều nó phản đối là thứ “khôn” chỉ tính được cái lợi trước mắt. Kẻ tráo đấu mỗi lần lãi thêm được vài lẻ gạo, nhưng người mua có mắt, có tay, đong lại ở nhà là biết ngay. Chợ quê thì bé, tiếng đồn đi nhanh, mất khách rồi thì bao nhiêu lẻ gạo ăn bớt cũng không bù lại nổi.
Ngược lại, người đong đầy nhìn thì như dại, nhưng cái họ thu về không phải là gạo mà là lòng tin. Khách quen kéo nhau tới, mua bao nhiêu cũng không phải đắn đo cân đo lại. Vậy nên câu ca dao thật ra đang nói: thật thà mới chính là cái khôn ngoan lâu dài nhất, còn mánh lới chỉ là cái khôn vặt.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ tác giả và cũng không gắn với một mốc thời gian cụ thể nào. Điều duy nhất có thể nói chắc là nó ra đời từ nếp sinh hoạt chợ búa của làng quê Việt, khi thóc gạo còn được đong bằng thưng, bằng đấu chứ chưa cân bằng ki-lô-gam.
Vế đầu “khôn ngoan chẳng lọ thật thà” thường được tách ra dùng riêng như một câu tục ngữ. Thành ngữ lường thưng tráo đấu cũng sống độc lập, dùng để chỉ chung thói gian lận trong mua bán, không nhất thiết còn liên quan tới gạo. Trong lời ăn tiếng nói còn có những câu cùng mạch như “buôn gian bán lận” hay “thật thà là cha quỷ quái”.
Bài học rút ra
Trước hết, câu ca dao chỉ ra rằng gian lận thường rất nhỏ. Không ai tráo cả một bao gạo, người ta chỉ bớt đi một chút ở miệng đấu, chút xíu đến mức tự nhủ rằng chẳng đáng gì. Chính cái nhỏ ấy mới nguy, vì nó dễ làm, dễ lặp lại, và làm mãi thì thành nếp. Đến lúc bị phát hiện, người ta không bị đánh giá vì mấy lẻ gạo mà bị đánh giá vì bản chất.
Thứ hai, câu ca dao nhắc rằng chữ tín là thứ tài sản được tích cóp bằng những lần đong đầy rất bình thường, chẳng ai để ý. Không có hành động lớn lao nào tạo ra uy tín trong một ngày. Nhưng phá nó thì chỉ cần một lần tráo đấu bị bắt quả tang.
Thứ ba, người xưa đặt “khôn ngoan” và “thật thà” vào thế so sánh để nhắc ta xem lại thước đo của chính mình. Nhiều khi ta khen ai đó khôn, thực chất chỉ vì họ giành phần hơn mà chưa bị bắt lỗi. Còn người sòng phẳng lại bị chê là dại. Câu ca dao lật ngược cách gọi tên ấy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cái đấu ngày nay đã đổi hình dạng. Đó là cân điện tử ở chợ, là phần mô tả hàng trên trang bán online, là bản báo giá gửi khách, là dòng ghi chú in chữ nhỏ trong hợp đồng dịch vụ. Người bán hàng qua mạng chụp ảnh đúng món hàng mình có, ghi đúng chất liệu, nói rõ khuyết điểm — đó chính là đong đầy thời nay. Người sửa ảnh cho long lanh rồi giao hàng khác hẳn thì đúng là tráo đấu, và sẽ trả giá bằng những dòng đánh giá xấu còn lại rất lâu.
Trong công việc làm thuê cũng vậy. Khai đúng số giờ đã làm, báo cáo đúng việc đã xong, không nhận công của người khác — những việc rất nhỏ ấy quyết định người ta có giao cho ta việc lớn hay không.
Với con trẻ, bài học này dạy được từ sớm mà không cần giảng giải dài dòng. Cho con đi chợ, trả lại tiền thừa người bán đưa nhầm, nhận lỗi khi làm hỏng đồ của bạn — đứa trẻ sẽ hiểu rằng thật thà không phải là dại, mà là cách sống khiến người khác yên tâm.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thuận mua vừa bán — mua bán phải trên cơ sở hai bên cùng bằng lòng, không ép, không lừa.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — sai lời một lần thì về sau nói gì cũng khó ai tin.
- Tiền trao cháo múc — sòng phẳng rành mạch thì khỏi phiền lòng nhau.
- Buôn gian bán lận — lời chê thẳng thừng dành cho lối làm ăn dối trá.
- Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng — gây dựng tiếng tốt thì lâu, đánh mất thì chóng.
- Ăn ngay nói thật mọi tật mọi lành — sống ngay thẳng thì lòng thảnh thơi, việc cũng xuôi.
Lời kết
Khôn ngoan chẳng lọ thật thà không phải lời khuyên dành riêng cho người bán gạo ngoài chợ. Đó là cách người xưa nói rằng trong mọi cuộc trao đổi giữa người với người, thứ đáng giữ nhất không phải phần lợi giành thêm được mà là chỗ đứng của mình trong lòng người khác. Cái đấu đong đầy hôm nay có thể vơi đi một chút phần lãi, nhưng nó giữ lại người khách cho ngày mai.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
