Trong kho tục ngữ Việt có những câu không khen ai cũng chẳng chê ai một cách đơn giản, mà bày ra cả ba hạng người rồi để người nghe tự soi. “Khôn cho người ta rái, dại cho người ta thương, dở dở ương ương tổ người ta ghét” là một câu như thế, và cái sắc của nó nằm ở vế cuối cùng.
Nghĩa đen — hai chữ cổ cần giải thích
Câu tục ngữ này khó với người thời nay chủ yếu vì hai chữ.
Thứ nhất là chữ “rái”. Đây là một từ Việt cổ, nghĩa là sợ, kiêng nể, e dè. Ngày nay chữ này hầu như không còn được dùng trong lời nói hằng ngày, chỉ còn sống trong đúng câu tục ngữ này. “Người ta rái” tức là người ta phải nể, phải dè chừng.
Thứ hai là chữ “tổ” trong “tổ người ta ghét”. Ở đây “tổ” mang nghĩa như “chỉ tổ”, “chỉ khiến cho” — một cách nói còn dùng đến bây giờ: “nói thế chỉ tổ thêm rối”.
Còn “dở dở ương ương” là cách nói láy chỉ trạng thái lưng chừng: quả chưa chín hẳn cũng chưa xanh hẳn, việc chưa xong cũng chưa bỏ, người chưa giỏi cũng chưa chịu nhận là chưa biết.
Ghép lại, nghĩa đen của cả câu là: khôn thì khôn cho người ta phải nể, dại thì dại cho người ta thương, còn nửa nạc nửa mỡ thì chỉ tổ khiến người ta ghét.
Nghĩa bóng — vì sao người xưa ghét cái nửa vời
Điều thú vị là người xưa không đặt “khôn” và “dại” ở hai đầu tốt xấu. Cả hai đều có chỗ đứng được: người thật sự khôn ngoan thì được nể trọng, người thật thà chất phác thì được thương, được người khác đỡ đần.
Cái bị loại ra là hạng thứ ba: người lưng chừng. Đó là kiểu người biết một chút nhưng cứ tỏ ra biết nhiều, làm việc gì cũng làm nửa chừng, nói câu nào cũng lửng lơ để không phải chịu trách nhiệm. Người khác không biết đối xử với họ thế nào: nhờ việc thì không yên tâm, bỏ qua thì họ tự ái, góp ý thì họ bảo mình cũng biết rồi.
Nói cách khác, câu tục ngữ đề cao sự rõ ràng. Biết thì nhận là biết, không biết thì nhận là không biết — cả hai đều dễ chịu với người xung quanh. Chỉ có cái mập mờ mới làm hỏng lòng tin.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian lưu truyền bằng miệng, không rõ xuất xứ, không gắn với sự tích hay nhân vật nào. Sự có mặt của từ cổ “rái” cho thấy câu này đã có tuổi.
Vì truyền miệng nên câu có vài cách nói co giãn. Vế cuối có nơi nói là “dở dở ương ương chỉ tổ người ta ghét”, có nơi rút gọn thành “dở dở ương ương tổ người ta ghét”. Cũng có khi người ta chỉ nhắc hai vế đầu cho nhẹ nhàng. Riêng phần lõi — khôn thì được nể, dại thì được thương, nửa vời thì bị ghét — thì ở đâu cũng giữ nguyên.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy thành thật về chỗ đứng của mình. Không ai đòi hỏi ta phải giỏi mọi thứ. Nhận “việc này tôi chưa làm bao giờ” không hề làm ta nhỏ đi; ngược lại, nó khiến người khác tin những gì ta nói là mình làm được.
Bài học thứ hai là làm gì thì làm cho tới. Nhiều việc hỏng không phải vì người làm kém, mà vì làm được bảy tám phần rồi bỏ dở. Cái dở dang ấy đôi khi còn tệ hơn không bắt đầu, vì nó tiêu tốn công sức của cả những người liên quan.
Bài học thứ ba là đừng lấy sự lấp lửng làm chỗ trú. Có người cố tình nói nước đôi, ai hỏi cũng ừ hữ, để lúc nào cũng có đường lui. Cách ấy giữ được sự an toàn trước mắt nhưng lâu dần khiến người ta mất hết niềm tin — đúng như chữ “ghét” mà câu tục ngữ dùng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, người được tin cậy nhất thường không phải người giỏi nhất, mà là người nói rõ được mình làm được đến đâu và cần hỗ trợ chỗ nào. Ngược lại, kiểu nhân viên nhận hết mọi việc rồi làm dở dang đúng là kiểu bị đồng nghiệp ngại nhất.
Trong học hành, học sinh dám nói “chỗ này em chưa hiểu” sẽ tiến bộ nhanh hơn hẳn bạn ngồi im vì sợ bị chê. Cái “dại” tạm thời ấy lại chính là bước đầu của cái khôn về sau.
Trong quan hệ hằng ngày, sự dứt khoát cũng là một cách tôn trọng người khác. Không đi được thì báo sớm, không cho mượn được thì nói thẳng, không đồng ý thì nêu rõ lý do. Người nghe có thể hơi hụt hẫng, nhưng họ còn kịp xoay xở và vẫn giữ được cảm tình với ta.
Trong việc dạy con, câu tục ngữ gợi một điều đáng lưu ý: nên khen con ở chỗ con làm đến nơi đến chốn, thay vì chỉ khen con nhanh nhẹn. Trẻ quen làm dở dang lớn lên rất khó sửa.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — nhận đúng giới hạn hiểu biết của mình.
- Đầu voi đuôi chuột — chê thói bắt đầu rầm rộ mà kết thúc qua loa.
- Nói như rồng leo, làm như mèo mửa — khoảng cách giữa lời nói và việc làm.
- Xôi hỏng bỏng không — cái giá của sự lưng chừng, cuối cùng chẳng được gì.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm cho tới một việc hơn là biết lỡ cỡ nhiều việc.
- Ba phải — cách gọi thẳng thói ai nói gì cũng ừ, không có chính kiến.
Lời kết
“Khôn cho người ta rái, dại cho người ta thương, dở dở ương ương tổ người ta ghét” không phải lời xúi người ta phải khôn bằng mọi giá. Câu tục ngữ chỉ đòi hỏi một điều giản dị: sống cho rõ ràng. Rõ ràng với người khác, và trước hết là rõ ràng với chính mình về việc mình đang ở đâu.
