Trong tiếng Việt có một thành ngữ dùng để gạt phăng những lời hứa nghe cho vui tai: “Hứa hươu hứa vượn”. Chỉ bốn chữ, người xưa vừa gọi tên được một thói xấu rất phổ biến, vừa cho nó một dáng vẻ khôi hài khiến người bị nói phải tự thấy ngượng.
Nghĩa đen: vì sao lại là hươu và vượn?
Hươu và vượn đều là những con vật của rừng núi, ở xa nơi con người sinh sống, lại nhanh và khó bắt. Hươu thì chạy vụt qua rồi mất hút; vượn thì chuyền cành trên cao, thấy đấy mà chẳng với tới được. Cả hai đều là hình ảnh của những thứ ở ngoài tầm tay.
Khi người xưa ghép chúng vào chữ hứa, ý đã rõ: hứa những điều xa vời, viển vông, những thứ mà người hứa chẳng có trong tay và cũng chẳng thật lòng đi tìm. Cách lặp cấu trúc “hứa… hứa…” càng làm nổi cái điệu bộ lải nhải, hứa hết cái này đến cái khác, hứa liên tục và dễ dàng.
Cũng nên để ý là câu này không dùng con vật đáng ghét nào cả. Hươu, vượn đều hiền lành, thậm chí đẹp. Chính vì thế lời hứa kiểu ấy mới dễ nghe, dễ làm người ta xiêu lòng — cái bẫy nằm ở chỗ đó.
Nghĩa bóng: hứa cho êm chuyện
Thành ngữ này chê thói hứa mà không hề tính đến việc thực hiện. Người “hứa hươu hứa vượn” không nhất thiết là kẻ lừa đảo có tính toán. Thường thì họ chỉ muốn được lòng người khác ngay lúc ấy: để người kia thôi đòi, thôi trách, thôi hỏi tới; hoặc để mình được tiếng rộng rãi, có thế lực, biết lo cho người khác.
Cái hại nằm ở chỗ lời hứa suông làm người nghe thay đổi kế hoạch. Người ta tin nên không tìm chỗ khác, không chuẩn bị phương án khác, cứ ngồi chờ. Đến khi lời hứa tan thành mây khói thì họ không chỉ mất cái đã hứa mà còn mất cả thời gian và những cơ hội đã bỏ qua. Thất hứa vì thế tốn kém hơn từ chối rất nhiều.
Ở tầng sâu hơn, câu này cảnh báo về sự lạm phát lời nói. Người hứa quá nhiều rồi sẽ đến lúc chẳng ai buồn nghe, kể cả khi họ nói thật. Lời của họ mất giá, giống như một loại tiền in ra quá nhiều.
Nguồn gốc và những cách nói cùng ý
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ xuất hiện từ bao giờ, cũng không gắn với một câu chuyện hay nhân vật nào có thể kiểm chứng. Cách chọn hình ảnh núi rừng cho thấy nó ra đời trong đời sống nông nghiệp gần gũi với rừng, nơi hươu vượn là những con vật ai cũng biết mà ít ai bắt được.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, người Việt còn có nhiều cách nói cùng ý: “hứa cho có”, “hứa suông”, “nói như rồng leo, làm như mèo mửa”, hay “nói một đằng làm một nẻo”. Mỗi câu một sắc thái, nhưng đều chỉ vào khoảng cách giữa lời và việc.
Ở phía ngược lại, kho tục ngữ nêu chuẩn mực bằng những câu như “Quân tử nhất ngôn”, “Nói lời phải giữ lấy lời”, “Nói chín thì nên làm mười”. Đọc cùng nhau mới thấy người xưa xây dựng khá đầy đủ một bộ quy tắc về chữ tín: nêu gương, cảnh báo hậu quả, và chê cười thói xấu.
Bài học rút ra
Thứ nhất, học cách từ chối. Rất nhiều lời hứa hươu vượn sinh ra chỉ vì người ta ngại nói “không”. Nhưng một lời từ chối rõ ràng, nói sớm, kèm lý do thật, hầu như luôn được đón nhận tốt hơn một lời hứa để đó rồi lặn mất. Từ chối là giữ chữ tín, không phải phá vỡ quan hệ.
Thứ hai, hứa thì phải kèm thời hạn và mức độ cụ thể. “Để rồi anh tính” hay “yên tâm, có gì anh lo” chính là dạng hứa hươu vượn phổ biến nhất. Hứa mà không có mốc thời gian, không có việc cụ thể thì thực chất chưa hứa gì cả, chỉ là một câu nói dễ chịu.
Thứ ba, ở vai người nghe, hãy tỉnh táo trước những lời hứa quá đẹp. Người xưa dạy nhìn vào việc đã làm chứ đừng nhìn vào lời sắp nói. Ai từng giữ đúng những chuyện nhỏ thì đáng tin ở chuyện lớn; ai hứa nhiều mà chưa làm được bao nhiêu thì nên chuẩn bị sẵn phương án hai.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, kiểu hứa hươu vượn hay xuất hiện dưới dạng những lời động viên trống rỗng: hứa xét tăng lương “sắp tới”, hứa giao dự án “khi có điều kiện”, hứa hỗ trợ “khi nào cần cứ nói”. Nhân viên nghe vài lần sẽ thôi trông đợi, và điều tệ hơn là họ cũng thôi tin những cam kết thật sự về sau.
Trong bán hàng và dịch vụ, lời hứa quá tay là con dao hai lưỡi. Hứa giao trong hai ngày cho khách chốt đơn nhanh, rồi giao năm ngày, thì đơn hàng ấy tuy bán được nhưng khách sẽ không quay lại. Người bán khôn ngoan thường hứa dè hơn khả năng của mình một chút, để phần dư ra làm chỗ xoay xở.
Trong nhà, cha mẹ hay hứa hươu vượn với con mà không nhận ra: hứa thưởng nếu điểm cao, hứa đi chơi nếu ngoan, rồi cho qua. Trẻ con nhớ dai hơn người lớn tưởng. Sau vài lần, chúng học được rằng lời hứa là thứ có thể quên, và sẽ áp dụng đúng bài học ấy với chính cha mẹ.
Với bạn bè, những câu “hôm nào tụ tập nhé”, “có gì tớ giúp” lặp đi lặp lại mà không bao giờ thành hiện thực tuy vô hại nhưng cũng dần làm quan hệ nhạt đi. Thà hẹn một ngày cụ thể còn hơn hứa mãi một điều chung chung.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Nói lời phải giữ lấy lời, đừng như con bướm đậu rồi lại bay” — lời đã nói thì phải theo tới cùng, đừng chấp chới nay đây mai đó.
- “Quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy” — người đàng hoàng nói một lời là chắc một lời.
- “Một sự bất tín, vạn sự bất tin” — sai lời một lần thì muôn việc khác cũng bị ngờ vực.
- “Thùng rỗng kêu to” — kẻ ít thực chất thường nói nhiều và nói lớn nhất.
- “Treo đầu dê bán thịt chó” — cái quảng cáo bên ngoài một đằng, thứ đưa ra một nẻo.
- “Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng” — uy tín gây dựng rất khó mà đánh mất thì rẻ mạt.
Lời kết
“Hứa hươu hứa vượn” là một lời chê nhẹ nhàng nhưng đủ sâu. Người xưa không đòi ai phải làm được mọi việc, chỉ mong đừng vẽ ra những con hươu con vượn trong đầu người khác rồi bỏ mặc họ ngồi đợi. Nói được thì hứa, không nói được thì thẳng thắn — đó là cách đơn giản nhất để lời mình còn giữ được giá.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
